Vrijheid, gelijkheid en broederschap: zelden heeft een politieke omwenteling zulke verheven idealen uitgedragen. Toch ziet publicist Rypke Zeilmaker achter het vertrouwde verhaal van de Franse Revolutie een veel duisterder geschiedenis. In zijn bespreking van Aardse Machten van historicus Michael Burleigh schetst hij in een podcast van Café Weltschmerz hoe de belofte van bevrijding volgens hem omsloeg in vervolging, dwang en revolutionair geweld. De vraag die zijn betoog opwerpt, raakt aan een fundamenteel probleem: wat gebeurt er wanneer een politiek ideaal belangrijker wordt dan de mensen voor wie het bedoeld is?
De bajonetten van de terreur.
In de Vendée werd die tegenstelling op bloedige wijze zichtbaar. Daar botste de revolutionaire machtsuitoefening op de weerstand van de lokale bevolking. De Terreur was volgens Zeilmaker geen incidentele ontsporing van een nobel project, maar een campagne waarin vermeende tegenstanders doelbewust werden uitgeschakeld. Het zogeheten revolutionaire leger trok met een harde discipline door het land om de wetten van Parijs te handhaven. Inwoners die weigerden mee te gaan in de radicale maatschappelijke omwenteling, werden categorisch gebrandmerkt als vijanden van de vooruitgang.
De tegenstelling tussen revolutionaire idealen en de praktijk werd volgens Zeilmaker zichtbaar in de militaire bevelen die hij aanhaalt. In deze instructies werd expliciet gesproken over het neersteken van vermeende tegenstanders, waarbij ook vrouwen en kinderen niet werden ontzien, en het doelbewust in brand steken van dorpen en steden. De betekenis die Zeilmaker aan deze gruwelen verbindt, is helder en confronterend: de taal van vrijheid en broederschap kon in de praktijk naadloos samengaan met het fysiek uitschakelen van vermeende vijanden. Volgens de schatting die Zeilmaker noemt, ging het om mogelijk twee miljoen slachtoffers van het revolutionaire geweld. Hij schetst een beeld van een revolutie waarin vermeende tegenstanders werden gespietst aan bajonetten en onder het vallende mes van de guillotine werden onthoofd.
De blik van Michael Burleigh.
Dit menselijke drama roept een ongemakkelijke vraag op: waarom krijgt de gewelddadige kant van de Franse Revolutie volgens Zeilmaker zo weinig aandacht in het gangbare historische verhaal? Zeilmaker stelt dat invloedrijke liberalen de beeldvorming over de Franse Revolutie bewust hebben gestuurd om een geïdealiseerd verhaal over haar oorsprong in stand te houden. Deze elites begrepen in zijn analyse dat de legitimiteit van hun eigen machtspositie rustte op de morele zuiverheid van hun oorsprong, waardoor de rauwe feiten van de tribunalen en de scherpe randen van de Terreur vakkundig werden gladgestreken voor het nationale onderwijssysteem.
In zijn bespreking haalt Zeilmaker uit Burleighs werk een centrale gedachte naar voren om deze selectieve amnesie te verklaren: politieke bewegingen kunnen religieuze kenmerken aannemen wanneer zij een seculiere utopie beloven. Zodra een ideaal als absolute waarheid wordt behandeld, kan de verwezenlijking ervan belangrijker worden dan de vrijheid van mensen die zich ertegen verzetten. Volgens deze analyse transformeert de ideologie dan in een dwingend dogma dat geen enkele rationaliteit of afwijking meer duldt.
Een ideologische erfenis met diepe sporen.
De betekenis van deze geschiedfilosofische benadering strekt zich echter veel verder uit dan een academische discussie over de Franse geschiedenis alleen. In de interpretatie die Zeilmaker aan Burleighs werk ontleent, vormt de Franse Revolutie een vroeg voorbeeld van een ideologisch mechanisme dat volgens hem later terugkeerde in totalitaire bewegingen, waaronder het communisme en het nazisme.
Dit mechanisme volgt een herkenbaar patroon: een beweging belooft een ideale samenleving, begint andersdenkenden te beschouwen als hinderlijke obstakels op de weg naar die utopie en reageert op het onvermijdelijke mislukken van de maakbare samenleving met nog meer dwang en geweld. In deze visie staan de twintigste-eeuwse massamoorden niet los van die ideologische erfenis. De overeenkomst ligt in een politiek denken waarin het abstracte collectief boven het individuele menselijke leven wordt geplaatst.
De Franse Revolutie beloofde een wereld waarin mensen vrij en gelijk zouden zijn. Maar volgens Zeilmaker ligt juist daar de waarschuwing die Burleighs geschiedenis zichtbaar maakt: zodra de verwezenlijking van een ideaal boven het individuele leven wordt gesteld, kan bevrijding veranderen in dwang. Dan blijft één vraag over: hoeveel mensen moeten wijken voordat de beloofde nieuwe wereld werkelijkheid heet?■
