De camera draait nog geen tien seconden wanneer Rypke Zeilmaker zijn publiek begroet: “Goedenavond beste complotdenkers van Café Weltschmerz.” Het is het startschot voor een aflevering die zichzelf presenteert als de eerste les in een “cursus complotdenken voor gevorderden”. Met zichtbaar gevoel voor ritme werpt Zeilmaker de kijker direct midden in zijn onderwerp. Dat onderwerp is niet zozeer het bestaan van complotten, maar het verhaal over complotdenken: de geschiedenis, de symbolen, de theorieën en de overtuiging dat, zoals hij het samenvat, “zonder een goede complottheorie je de werkelijkheid niet begrijpt.”
Wat volgt is een reis door een zeer specifiek wereldbeeld, niet opgezet om de kijker te overtuigen, maar om te laten zien welke argumenten, boeken en redeneringen binnen die denkstijl centraal staan. Dit verslag geeft feitelijk weer wat in de uitzending wordt besproken, zoals te zien is in de aflevering van Café Weltschmerz op YouTube.
De brochure van de overheid als vertrekpunt.
Zeilmaker opent met een fel statement richting de Nederlandse overheid, meer specifiek richting de NCTV. Hij reageert op een brochure die volgens hem “op A2-niveau” is geschreven en daarmee, in zijn woorden, de burger aanspreekt alsof deze “een kleine debiele kleuter” is. De overheid die burgers waarschuwt zich voor te bereiden op noodsituaties, ziet hij, zoals hij het zelf formuleert, als een vorm van “angstporno”.
Een opvallend detail dat hij aanhaalt, is zijn bewering dat de betreffende overheidscampagne zou zijn uitgevoerd door een marketingbureau dat eigendom is van de Franse miljardairsfamilie Bolloré. In zijn relaas wordt dit geplaatst in een bredere veronderstelling dat grote belangen groepen aansturen.
Het is deze combinatie van verontwaardiging, humor en dramatiek die zijn toon bepaalt. Zeilmaker zoekt het contact met een publiek dat hij aanspreekt als “beste wappies en complotdenkers van Weltschmerz”.
Boeken als bouwstenen van het denken.
De rest van de aflevering draait om de bespreking van het boek None Dare Call It Conspiracy (1971) van Gary Allen, een bestseller die Zeilmaker typeert als een “klassieker” binnen complotliteratuur. Hij neemt het boek als aanleiding om te laten zien hoe complotdenken volgens hem “universitair niveau” kan aannemen.
Zijn lijst van criteria voor een “goed complot” is ironisch geformuleerd, maar bevat thema’s die binnen de besproken literatuur terugkeren: de namen Rockefeller, Rothschild, de Illuminati en Adam Weishaupt. Gary Allen voldoet daar volgens Zeilmaker volledig aan, “roadshield zit erin, Rockefeller zit erin, de Federal Reserve zit erin”.
Daarbij haalt hij de historische context uit Allen’s werk aan: internationaal opererende bankiers, de oprichting van de Federal Reserve, namen zoals Jacob Schiff, Paul Warburg en JP Morgan, en de rol die volgens Allen deze figuren zouden hebben gespeeld in het vormgeven van het Amerikaanse financiёle systeem. Zeilmaker presenteert dat als een weergave van Allen’s analyse, niet als een feitelijk verslag van de geschiedenis.
Allen’s centrale gedachte, dat natiestaten secundaire spelers zouden zijn binnen een groter, centraal gestuurd financieel systeem, wordt door Zeilmaker uitgebreid toegelicht. Telkens benadrukt hij dat hij het boek beschrijft, niet dat hij de theorie zelf bewijst.
Van de Eerste Wereldoorlog tot hedendaagse politiek.
Binnen de bespreking van Allen verbindt Zeilmaker historische gebeurtenissen aan actuele voorbeelden. Zo verwijst hij naar de Eerste Wereldoorlog, het beleid van Woodrow Wilson en, recenter, naar het korte premierschap van Liz Truss. Zeilmaker beschrijft hoe, volgens het narratief uit de besproken literatuur, financiële markten regeringsleiders onder druk kunnen zetten of zelfs kunnen laten vallen.
Deze voorbeelden worden door hem gebruikt om uit te leggen hoe complotliteratuur verbanden legt tussen financiële macht, politieke invloed en internationale instituties.
De verschuivende betekenis van “links” en “rechts”.
Een centraal punt uit Allen’s werk, dat Zeilmaker uitvoerig aan de kijker doorgeeft, is de herdefinitie van de politieke as. Volgens de besproken theorie moet men niet kijken naar het standaardbeeld van links versus rechts, maar naar een spectrum dat loopt van “totale overheidscontrole” tot “totale anarchie”. In dat kader zouden miljardairs en kapitalisten soms beleid steunen dat historisch geassocieerd wordt met linkse politiek, omdat het volgens deze redenering leidt tot meer overheidsuitgaven en dus meer afhankelijkheid van financiële systemen.
Dat dit haaks staat op gebruikelijke politieke analyses, wordt door Zeilmaker gepresenteerd als het centrale “inzicht” dat complotliteratuur volgens hem probeert over te brengen.
Internationale organisaties en de zoektocht naar patronen.
Naarmate de aflevering vordert, schuift Zeilmaker steeds verder naar meta-reflectie: hoe komt het dat men volgens hem patronen niet mag herkennen? Hij verwijst naar wat hij noemt “dogma’s” binnen academische en journalistieke cultuur, zoals het idee dat grote gebeurtenissen altijd het gevolg zijn van toevalligheden, wat hij samenvat met de term “accidentalisme”.
Daartegenover plaatst hij de gedachte dat grote organisaties wel degelijk doelgericht handelen —een overtuiging die in de besproken boeken wordt beschreven als “New World Order” of internationale coördinatie via organisaties zoals de Verenigde Naties.
Ook hier blijft de structuur feitelijk: hij beschrijft welke claims en ideeën in de literatuur voorkomen, zonder een oordeel te vellen over hun juistheid.
Complotdenken als nieuwsgierigheid.
Opvallend is Zeilmakers poging om complotdenken te presenteren als een vorm van intellectuele nieuwsgierigheid. Hij zegt dat een “doorgeleerde complotkundige” gedreven moet zijn door interesse, niet door verbittering of gebrek aan succes. Ook benadrukt hij dat het proces “leuk” moet zijn: hij nipt meermaals aan zijn “strijdbier”, wijst op zijn eigen boeken en verwijst naar markten in Friesland waar zijn producten worden verkocht. Het geheel krijgt zo bijna het karakter van een college vermengd met een persoonlijk optreden.
Slot: de rode draad volgens Zeilmaker.
Aan het einde van de uitzending komt Zeilmaker terug op het vertrekpunt: het taboe op het denken in termen van organisatie, macht en planning. Wat hij uit de besproken literatuur naar voren haalt, is het idee dat internationale structuren invloed uitoefenen boven nationale staten. Volgens hem is Gary Allen’s werk vooral een poging om dat “taboe” te doorbreken.
Hij wijst erop dat Allen’s boek destijds miljoenen keren is verkocht, maar tegenwoordig moeilijk te vinden zou zijn, en dat een stencil-heruitgave noodzakelijk was om de tekst beschikbaar te houden. Daarmee eindigt de aflevering waar ze begon: bij het spanningsveld tussen officiële informatie, alternatieve analyses en het verlangen om “door valse tegenstellingen heen te kijken”.
Aan het einde van de uitzending keert Zeilmaker terug naar het overkoepelende thema dat volgens hem centraal staat in de besproken literatuur: het doorbreken van wat hij “het dogma van het accidentalisme” noemt. Daarmee bedoelt hij, in zijn woorden, het idee dat gebeurtenissen in de wereld “zomaar vanzelf als een ongeluk” plaatsvinden en dat er volgens hem “geen groep” zou kunnen zijn die op grotere schaal plannen maakt. Hij plaatst daar tegenover dat een “gezonde vorm van complotdenken”, zoals hij het noemt, bestaat uit het herkennen van patronen, het traceren van financieringsstructuren en het historisch kunnen aanwijzen van personen en organisaties. “Dan weet je gewoon van nou, dit is een degelijk complot,” zegt hij in de uitzending.
In zijn slotopmerkingen benadrukt Zeilmaker dat complotten volgens hem “buiten kijf” bestaan en dat Gary Allen vijftig jaar geleden een poging deed “het taboe op complotdenken te doorbreken”. Hij wijst erop dat Allen’s boek destijds miljoenen keren werd verkocht, later moeilijker verkrijgbaar werd, en inmiddels slechts via een heruitgave in stencilvorm te vinden zou zijn. Volgens Zeilmaker laat de historische analyse uit dat boek zien dat de richting die Allen beschreef, zoals hij het formuleert, “een steeds verdere integratie van regeringen, een uitholling van natiestaten en grotere macht van internationale instellingen”, nog altijd zichtbaar is.
De aflevering van Café Weltschmerz laat daarmee feitelijk zien hoe Zeilmaker de genoemde literatuur uitlegt, samenvat en in verband brengt met actuele thema’s.■
Bron: De Kwade Elite: wat willen ‘ze’ met ons? | Rypke Zeilmaker | Boekbespreking Cafe Weltschmerz
