Het begint onschuldig. Een appje hier, een fotootje daar, een videogesprek op zondagavond. Maar wie goed luistert naar het gesprek tussen Rogier van Bemmel en informaticadocent Michel Portier, beter bekend als “Mr. Chat Control”, op het YouTube-kanaal De Nieuwe Wereld, hoort een verhaal dat veel groter is dan een wetsvoorstel. Het is een verhaal over een digitale infrastructuur die langzaam sluit als een net dat strak om een samenleving wordt getrokken. En het is een verhaal dat volgens de sprekers iedereen zou moeten horen.
Want wat als de technologie die ons leven gemakkelijker maakt, tegelijk de fundamenten onder onze vrijheid wegvreet? Wat als een samenleving stilaan verandert in een digitale gevangenis, terwijl de meeste mensen te druk, te moe of te gewend zijn om het nog op te merken?
Dit is geen complot. Dit zijn de woorden en feiten die in de uitzending zelf worden besproken. En wie deze woorden serieus neemt, moet bereid zijn verder te lezen.
Een nieuwe vorm van gevangenschap.
In de video schetst Portier hoe burgers bij fysieke post het volkomen absurd zouden vinden als alles vooraf geopend werd. Toch is dat precies wat nu digitaal voorgesteld wordt. De Europese plannen onder de naam Chat Control zouden berichtendiensten zoals WhatsApp en Signal verplichten, of “de facto verplichten”, zoals hij het noemt, om een systeem te installeren dat vooraf álle foto’s, tekstjes en linkjes controleert voordat ze worden verstuurd. Alles. Altijd. Voor iedereen.
De onschuldpresumptie*, een van de pijlers van de rechtsstaat, schuift daarmee opzij. De burger is niet langer onschuldig tot het tegendeel bewezen is, maar wordt voortdurend gecontroleerd om te zien of hij misschien iets verkeerd zal doen. Het is een fundamentele verschuiving in de verhouding tussen burger en staat, zo wordt gezegd in het gesprek. En het gaat verder dan alleen berichten scannen. Het raakt aan een bredere, steeds verdergaande neiging tot controle.
* Onschuldpresumptie (Vermoeden van Onschuld): Een juridisch basisprincipe dat garandeert dat iedereen die van een misdrijf wordt beschuldigd, als onschuldig wordt behandeld totdat zijn of haar schuld onomstotelijk en wettig is vastgesteld door een rechtbank. Het is een hoeksteen van een eerlijk proces en de rechtsstaat. (bron: wikipedia)
Hoe werkt dat scannen eigenlijk?
In de uitzending wordt haarfijn uitgelegd hoe Chat Control technisch functioneert. Wanneer je een foto, bericht of link wilt versturen, scant een “spionnetje” op je telefoon het bestand. Het kijkt of de inhoud lijkt op bekend misbruikmateriaal – of, nog gevaarlijker, op patronen van “grooming”**. Als het systeem besluit dat iets verdacht is, wordt het doorgestuurd naar de autoriteiten. Dit gebeurt voordat jij überhaupt op verzenden drukt.
Het probleem? Computers begrijpen geen context.
Een ouder die een foto van zijn peuter in bad verstuurt naar de andere ouder: potentieel verdacht. Een grap, een onschuldig gesprek of een verkeerd geïnterpreteerde zin: het systeem ziet geen nuance, alleen pixels en patronen.
Het gesprek benadrukt dat dit geen hypothetisch risico is: geautomatiseerde systemen maken fouten, en die fouten kunnen enorme gevolgen hebben. Zeker omdat er sancties bestaan voor bedrijven die volgens artikel 4 niet “het maximale doen” om risico’s te mitigeren. “Niet verplicht,” zo zegt de EU, “maar als je het niet doet, word je bestraft.” Dat is volgens de spreker geen vrijwillige keuze, maar een feitelijke dwang.
**Grooming is een term die wordt gebruikt om een zorgvuldig, misleidend en manipulatief proces te beschrijven, waarbij een dader (groomer) het vertrouwen van een slachtoffer wint om later misbruik te kunnen maken van die persoon.
Het is een sluipend proces dat meestal niet van de ene op de andere dag gebeurt, maar stapsgewijs wordt opgebouwd. Het doel van de dader is om het slachtoffer te isoleren van diens sociale omgeving en de weerstand te verminderen, zodat het slachtoffer later geen hulp durft te zoeken of denkt dat de dader de enige persoon is die hem of haar begrijpt.
Grooming is een vorm van emotioneel misbruik en een voorbereidende handeling op (online) seksueel misbruik.
Een nieuwe infrastructuur van identificatie.
Minstens zo ingrijpend zijn de plannen voor leeftijdsverificatie. App Stores moeten gebruikers identificeren voordat ze apps aanbieden, en álle apps met één-op-één-communicatie moeten opnieuw de leeftijd van hun gebruikers verifiëren. Dat betekent: een digitale ID.
Wie zich niet wil of kan identificeren, kan straks geen apps meer gebruiken waarin je privé kunt communiceren. Volgens het gesprek is dit geen toekomstmuziek: in landen als Australië is het al realiteit, en in het Verenigd Koninkrijk worden vergelijkbare maatregelen ingevoerd.
Het verdwijnen van online anonimiteit is daarmee geen theoretische overweging meer, maar een beleidslijn.
Surveillance zonder dat er inhoud wordt gelezen.
Nog een punt dat uitgebreid aan bod komt: zelfs wanneer inhoud versleuteld is, zeggen metadata bijna alles. Wie belt met wie, op welk moment, op welke plek, dat is voldoende om gedrag te voorspellen. Big tech gebruikt dat al voor reclames. Overheden en veiligheidsdiensten kunnen op basis van patronen zelfs zien dat iemand van plan is te demonstreren voordat die persoon dat zelf beseft.
Deze voorspellende technologie, aangedreven door big data en kunstmatige intelligentie, geeft technologiebedrijven en overheden ongekende macht om gedrag te sturen. Niet door dwang, maar door subtiele beïnvloeding: zoekresultaten in een andere volgorde, bepaalde boodschappen net wat vaker tonen, kleine duwtjes in een gewenste richting.
Wanneer technologie de menselijke maat vervangt.
Een terugkerend thema in het gesprek is de gevaren van automatisering zónder menselijk oordeel. Het verdwijnen van empathie en context wordt pijnlijk zichtbaar wanneer de computer het “van de mens overneemt”. Het voorbeeld van QR-codes tijdens de coronaperiode illustreert dat: restauranthouders werden verantwoordelijk voor de handhaving, terwijl de machine bepaalde wie wel of niet naar binnen mocht. De menselijke afweging verdween: “Computer says no.”
Diezelfde dynamiek dreigt nu ook breder ingang te vinden. Dashboard-denken, KPI’s, classificatiesystemen, algoritmes die bepalen wat iemand wel of niet mag: het leidt tot een samenleving waarin de mens steeds meer een radertje in een machine wordt.
Waarom mensen tóch meedoen.
Een van de scherpste analyses in het gesprek gaat over de psychologie van gemak. Tijdens corona zaten terrassen vol zodra ze open mochten. Het verlangen naar comfort en direct genot weegt voor velen zwaarder dan abstracte zorgen over privacy of controle.
Dat mechanisme zie je ook bij WhatsApp: iedereen weet dat alternatieven veiliger zijn, maar “al mijn vrienden gebruiken het” blijkt belangrijker dan de risico’s. Het netwerkeffect houdt mensen gevangen in systemen waar ze zelf niet voor gekozen hebben.
En precies daardoor, zo wordt besproken, kan digitale controle steeds verder worden ingevoerd zonder wezenlijke weerstand.
Een historische lijn naar ontworteling.
De sprekers plaatsen deze ontwikkeling in een bredere historische context. Sinds de industriële revolutie, 250 jaar geleden, is de mens steeds meer onderdeel geworden van systemen die hij zelf niet bestuurt. Van fabrieksarbeid tot bureaucratie en nu digitale infrastructuren: telkens verdwijnt een stukje autonomie.
Waar de mens vroeger leefde in directe verhouding tot natuur, gemeenschap en tastbare realiteit, wordt hij nu steeds meer geleefd door externe systemen van technologie, data, algoritmes en centrale planning.
Chat Control is daarbij niet de oorzaak, maar een symptoom van een veel dieper proces.
Is er nog een weg terug?
De uitzending eindigt niet in wanhoop, maar met een oproep. De sprekers benadrukken dat verandering mogelijk is wanneer burgers zich organiseren, een “kritische massa”. Het voorbeeld van QR-toegang laat zien dat systemen instorten zodra te veel mensen weigeren mee te doen.
Er wordt ook gesproken over een “plan B” voor het geval er geen kritische massa ontstaat: kleine plekken waar mensen nog autonoom kunnen leven, buiten digitale controle om. In de uitzending wordt dat vergeleken met afgezonderde gebieden waar mensen op een meer traditionele, vrijere manier leven, geen ideaalbeeld, maar een noodscenario wanneer de rest van de samenleving volledig digitaal gestuurd wordt.
Slot
Het gesprek op het YouTube-kanaal De Nieuwe Wereld laat een ongemakkelijke waarheid zien: de digitale wereld is geen neutraal hulpmiddel meer. Het wordt een structuur waarin gemak, controle en centralisatie samenkomen. Niet in één klap, maar met kleine stapjes, wetsartikelen, technische innovaties en psychologische mechanismen die mensen verleiden tot meedoen.
Het artikel dat u zojuist las verzint niets: het is de weergave van wat in de uitzending wordt uitgesproken. En precies daarom is het zo verontrustend. Want de vraag die impliciet boven elke minuut van het gesprek hangt, is deze:
Hoeveel vrijheid hebben we nog over, wanneer technologie wordt ingezet om elk moment van ons leven te monitoren, te voorspellen en te sturen, zonder dat we het echt doorhebben?
Het antwoord ligt niet in Silicon Valley of Brussel. Het ligt bij de mensen die luisteren, begrijpen en besluiten: Tot hier, en niet verder.■
