Alle honger de wereld uit! Wie kan daar nou tegen zijn? Het klinkt als een ideaal waar niemand bezwaar tegen kan hebben. Toch waarschuwen Rypke Zeilmaker en Tom Zwitser dat achter het nobele streven van de Verenigde Naties – “Sustainable Development Goal 2: Geen Honger” – een veel groter en machtiger plan schuilt. Een plan waarin ons voedsel, onze boeren en zelfs onze eetgewoonten niet langer in eigen handen liggen, maar onder het beheer komen van banken, multinationals en ngo’s. Is de strijd tegen honger werkelijk een humanitaire missie, of is het een machtsinstrument vermomd in idealistische taal?
Het ideaal: geen honger.
Sinds de jaren negentig zet de VN zich in voor het uitbannen van armoede en honger. Eerst via de Millenniumdoelen, later via de Sustainable Development Goals (SDG’s). In 2015 werden ze opnieuw geformuleerd, met 2030 als deadline: binnen vijftien jaar zou er een einde moeten komen aan armoede, ongelijkheid en honger. Vooral dat laatste spreekt tot de verbeelding. Wie wil er immers niet dat ieder kind ter wereld voldoende te eten heeft?
Maar, zo stelt Zeilmaker, de werkelijkheid is weerbarstiger. Honger in de wereld is niet per se het gevolg van te weinig voedsel, maar van geld, macht en verdeling. “Als je genoeg geld hebt, kun je eten kopen,” zegt hij. “In Nederland kennen we sinds de hongerwinter van 1944-’45 geen echte honger meer. Er is overvloed, maar niet iedereen kan daaraan meedoen.” Daarmee raakt hij de kern: het probleem is niet de schaarste, maar de manier waarop voedselproductie en -distributie worden georganiseerd.
Van idealen naar macht.
Volgens Zeilmaker en Zwitser verschuift de focus van de SDG’s langzaam maar zeker van idealen naar beheersing. Waar het eerst leek te gaan om een moreel streven – een wereld zonder honger – is het volgens hen nu vooral een middel om controle te krijgen over landbouw, voedselvoorziening en consumptie.
In Nederland gebeurt dat via initiatieven als de Transitiecoalitie Voedsel, een samenwerkingsverband van ngo’s, banken en adviesbureaus die werken aan een “voedseltransitie”. In de VS zien we een vergelijkbare beweging via de Rockefeller Foundation, die inzet op een fundamentele herinrichting van het voedselsysteem.
De boodschap is steeds dezelfde: ons huidige systeem deugt niet en moet volledig worden omgegooid. Vlees en vis verdwijnen naar de achtergrond, boeren en vissers worden teruggedrongen, en consumenten krijgen steeds meer te horen wat ze wél en níét mogen eten.
De verborgen agenda.
Wat volgens Zeilmaker en Zwitser écht achter deze agenda schuilgaat, is een geld- en machtsverschuiving. Banken, ngo’s en multinationals creëren nieuwe systemen waarmee ze aanspraak kunnen maken op subsidies en publieke middelen. Een belangrijk instrument daarin is True Cost Accounting – of in mooi Nederlands: de “juiste prijs”.
Het idee klinkt redelijk: in de prijs van producten moeten ook de verborgen kosten worden meegerekend, zoals milieuschade, CO₂-uitstoot of verlies van biodiversiteit. Maar in de praktijk betekent dit volgens de critici dat voedsel kunstmatig duurder wordt gemaakt, en dat het extra geld niet terechtkomt bij boeren of consumenten, maar bij de banken en adviesbureaus die de berekeningen uitvoeren. “Wie zit er straks achter de kassa?” vraagt Zeilmaker zich hardop af. “Niet de boer, maar de bankier.”
NGO’s, banken en politiek hand in hand.
De kritiek van Zeilmaker richt zich ook op de verwevenheid van ngo’s, banken en politiek. Zo werken instituten als Wageningen University & Research mee aan rapporten die de onderbouwing vormen voor nieuw beleid. Ngo’s zoals Milieudefensie of Natuur & Milieu duwen dat beleid vervolgens de samenleving in, terwijl banken als ABN AMRO of Rabobank nieuwe verdienmodellen ontwikkelen rond “groene investeringen”.
Het resultaat is een zichzelf versterkend systeem:
- Overheden subsidiëren onderzoek.
- Ngo’s voeren campagnes en lobbyen.
- Banken en adviesbureaus ontwikkelen financiële producten.
- En de rekening komt terecht bij burgers en boeren. Volgens Zeilmaker ontstaat er zo een “kapitaalkringloop”, waarin publiek geld wordt omgezet in private winst, verpakt in de taal van duurzaamheid en solidariteit.
Volgens Zeilmaker ontstaat er zo een “kapitaalkringloop”, waarin publiek geld wordt omgezet in private winst, verpakt in de taal van duurzaamheid en solidariteit.
De boer en de burger de dupe.
Het zijn vooral boeren en vissers die de gevolgen merken. Het huidige beleid zet hen neer als vervuilers en klimaatbedreigers. Vlees en vis worden steeds negatiever belicht, terwijl subsidies en steun verschuiven naar alternatieve projecten die vaak nauwelijks rendabel zijn.
Ook de burger blijft niet buiten schot. Consumenten worden steeds nadrukkelijker gestuurd richting een dieet van “vlees noch vis”, waarbij vleesproducten extra belast worden en alternatieven via campagnes worden opgedrongen. Waar vroeger vrijheid heerste in wat men at, wordt nu langzaam maar zeker een keurslijf aangetrokken.
Internationale coördinatie.
Opvallend is dat dit beleid wereldwijd vrijwel gelijktijdig wordt uitgerold. Dat duidt, aldus Zeilmaker, op een centrale aansturing. Of het nu gaat om de Rockefeller Foundation in de VS, de EU in Brussel of ngo’s in Nederland: overal klinken dezelfde termen, dezelfde rapporten en dezelfde beleidsaanbevelingen.
Concepten als commons, tipping points en transitie worden herhaald, alsof ze deel uitmaken van een gecoördineerde strategie. Dat voedt de vrees dat de SDG’s niet zozeer zijn bedoeld om honger te bestrijden, maar om macht te concentreren in handen van een kleine groep internationale spelers.
Van nobel streven naar dwang
De retoriek van de VN en ngo’s klinkt onschuldig: een betere wereld, eerlijker voedsel, duurzame landbouw. Maar in de praktijk dreigt dit ideaal te veranderen in dwang.
Waar burgers en boeren eerst konden kiezen, wordt nu steeds meer opgelegd. Van CO₂-belastingen tot voedselheffingen, van boerenterugkoop tot visserijverboden: de vrijheid om zelf te bepalen hoe we produceren en consumeren wordt kleiner.
En terwijl de elite zich tegoed blijft doen aan luxe conferentiebuffetten, wordt de gewone burger geconfronteerd met hogere prijzen en beperktere keuzes. “Het is de wereld van The Hunger Games,” zegt Zeilmaker cynisch, “waar de jetset zich tegoed doet, terwijl het volk genoegen moet nemen met minder.”
Het grotere plaatje.
De kritiek van Zeilmaker en Zwitser op SDG 2 past in een bredere discussie over globalisering, duurzaamheid en macht. Enerzijds is er de terechte zorg om klimaat, milieu en armoede. Anderzijds is er de vraag wie profiteert van de oplossingen die worden aangedragen.
Zijn de SDG’s werkelijk een nobele poging om de wereld te verbeteren, of zijn ze een dekmantel voor een gigantische herverdeling van macht en geld? Wie bepaalt uiteindelijk wat “duurzaam” is, en in wiens belang wordt dat bepaald?
Tot slot.
“Geen honger” klinkt als een prachtig doel. Maar zoals bij zoveel idealen, schuilt het gevaar in de uitvoering. Volgens Zeilmaker en Zwitser is SDG 2 geen onschuldige missie, maar een hefboom waarmee ngo’s, banken en internationale organisaties greep krijgen op ons eten, onze boeren en uiteindelijk onze vrijheid.
De vraag blijft: willen we dat ons bord het speelveld wordt van machtspolitiek en financiële belangen? Of houden we zelf de regie over wat er op tafel komt? Misschien is dát wel de kern van de discussie over honger en voedselzekerheid in de 21ste eeuw.
Want honger uitbannen is één ding, maar vrijheid opgeven voor een bord linzen is iets heel anders.■
Rypke Zeilmaker & Tom Zwitser: Bron: De Blauw Tijger
