Op 21 september 2026 schakelde de Europese Centrale Bank het systeem Pontes in, waarmee commerciële banken onderling kunnen afrekenen met een digitale euro en getokeniseerde activa. Terwijl het publieke debat over digitaal centralebankgeld vaak blijft steken bij de mogelijke gevolgen voor burgers, wordt de financiële infrastructuur al voorbereid. Tegelijkertijd dringt ECB-president Christine Lagarde aan op wetgeving voor de consumentenvariant en werken Europese lidstaten onder de herziene eIDAS-verordening aan digitale identiteitsportemonnees zoals de NL Wallet. Afzonderlijk lijken dit technische moderniseringen. In samenhang met vijftig jaar beleidsdocumenten raken ze aan een veel oudere discussie over landgebruik, bezit, financiële toegang en bestuurlijke controle.
Het startpunt ligt in 1976 in het Canadese Vancouver. Van 31 mei tot 11 juni kwamen daar vertegenwoordigers van 131 landen, zes nationale bevrijdingsbewegingen en 160 niet-gouvernementele organisaties bijeen voor Habitat, de eerste VN-conferentie over nederzettingen. De Canadese minister Barney Danson zat de conferentie voor; VN-secretaris-generaal Kurt Waldheim opende haar. Het resultaat was het Vancouver Action Plan, met 64 aanbevelingen voor beleid. In hoofdstuk D over landgebruik formuleerden de deelnemers een beginsel dat op gespannen voet staat met het klassieke westerse eigendomsrecht. Land kon volgens de opstellers niet worden behandeld als gewoon bezit dat door individuen wordt gecontroleerd en aan de markt is onderworpen. Privégrondbezit gold volgens de opstellers als oorzaak van concentratie van rijkdom en sociale onrechtvaardigheid. Publieke controle over landgebruik werd daarom onmisbaar genoemd; waardestijgingen door bestemmingswijzigingen of publieke investeringen moesten ten goede komen aan de gemeenschap.
De slotverklaring van Vancouver verdeelde de deelnemende landen. Vijftien westerse landen stemden tegen vanwege de verwijzing naar een VN-resolutie over zionisme. De 64 aanbevelingen werden echter grotendeels bij consensus aangenomen. Grond werd daarmee ook een object van publieke planning. Formele onteigening is niet nodig om zeggenschap te verliezen. Zodra de overheid via bestemmingsplannen, milieuregels en fiscale prikkels bepaalt wat met grond mag gebeuren en hoeveel die waard is, verschuift een deel van de beschikkingsmacht naar de planner. Die spanning is zichtbaar in het Nederlandse stikstofdossier. Voor de aanpak werd bijna veertien miljard euro gereserveerd, waarvan 7,4 miljard voor afwaardering van landbouwgrond. De uitstoot wordt niet rechtstreeks gemeten, maar met modellen berekend; de Algemene Rekenkamer kon niet vaststellen hoeveel reductie de uitgaven opleveren. Via de piekbelastersregeling stoppen ongeveer zevenhonderd boerenbedrijven; daarvoor is 1,8 miljard euro uitgetrokken.
In juni 1992 kreeg het gedachtegoed een bredere reikwijdte tijdens de VN-milieuconferentie in Rio de Janeiro. Daar ondertekenden 178 regeringen Agenda 21, een actieplan van 350 pagina’s. Naast nederzettingen en landgebruik kwamen consumptiepatronen, landbouw, water, energie en bevolkingsontwikkeling aan bod. De voormalige Californische vastgoedtaxateur Rosa Koire zag in de VN-documenten een mondiaal inventarisatie- en beheersplan voor grondstoffen, productiemiddelen en menselijke activiteit. Dat is haar interpretatie. Hoewel Agenda 21 juridisch niet bindend was, riep hoofdstuk 28 lokale overheden op een eigen lokale Agenda 21 op te stellen.
In Nederland vervult de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een verbindende rol met de campagne Gemeenten voor Global Goals. Ruim negentig gemeenten deden in 2020 mee. In 2015 hadden alle 193 VN-lidstaten Agenda 2030 aangenomen, met zeventien doelen en 169 subdoelen. Doelen als schoon drinkwater en armoedebestrijding zijn nauwelijks omstreden. Andere raken aan financiële en administratieve systemen. Doel 8 gaat over toegang tot het formele financiële systeem; subdoel 16.9 beoogt dat iedereen in 2030 over een wettelijke identiteit beschikt. Zo raken ontwikkelingsdoelen aan de registratie van burgers en hun toegang tot diensten.
Ook de private sector werd betrokken. Een belangrijk instrument is ESG: Environmental, Social and Governance. Het VN-rapport Who Cares Wins uit 2008 stimuleerde beoordeling van ondernemingen op milieu, sociale omstandigheden en bestuur naast financiële prestaties. BlackRock werd een invloedrijke speler. Pensioenfondsen en beleggers brengen kapitaal onder bij vermogensbeheerders, die binnen afgesproken mandaten aandelen beheren en het bijbehorende stemrecht uitoefenen. Dat stemrecht is dus niet zonder meer eigendom van BlackRock: de ruimte om ermee te handelen wordt mede bepaald door de afspraken met klanten. Van belang is dus wie namens hen stemt, volgens welke richtlijnen en onder welk toezicht.
In november 2017 zei Larry Fink dat bedrijven niet alleen om gedragsverandering moesten worden gevraagd, maar dat gedrag ook moest worden afgedwongen. De uitspraak kreeg gewicht door BlackRocks omvang. In 2020 maakte Fink duurzaamheid tot uitgangspunt van de onderneming. In 2023 zei hij het begrip ESG minder te willen gebruiken omdat het politiek beladen was geworden. De term verdween naar de achtergrond, de invloed bleef onderwerp van discussie. De invloed van één beheerder blijft afhankelijk van aandelenbelangen, stembeleid en mandaten. Juist die gelaagde constructie maakt de zeggenschap van individuele deelnemers moeilijk zichtbaar.
De pensioensector maakt de belangen concreet. Volgens cijfers van Fossielvrij NL beheerde BlackRock 281 miljard euro van het Nederlandse pensioenvermogen van ongeveer 1.500 miljard euro. Een aanzienlijk deel wordt via een buitenlandse beheerder belegd, die stemt binnen de afspraken met de fondsen. Die verhouding is niet onveranderlijk. In september 2025 haalde PFZW 14,5 miljard euro weg bij BlackRock, uit onvrede over het stemgedrag van de beheerder. Pensioenfondsen kunnen dus hun mandaten aanpassen en hun invloed terugnemen. Andere grote fondsen, zoals ABP, zetten hun samenwerking voort. De vraag is hoeveel zeggenschap fondsen uitbesteden en hoe zij daarop toezicht houden.
Parallel groeide de samenwerking tussen internationale organisaties, overheden en ondernemingen. Het World Economic Forum sloot in 2019 een formeel partnerschap met de VN om Agenda 2030 te versnellen. In 2020 presenteerde WEF-oprichter Klaus Schwab The Great Reset. Hij zag de crisis als gelegenheid voor een nieuwe inrichting van de wereld en beschreef stakeholderkapitalisme: ondernemingen zouden niet alleen aandeelhouders dienen, maar ook verantwoordelijkheid dragen voor maatschappelijke en ecologische doelen. Bedrijven krijgen zo een bredere rol. Wie stelt die doelen vast en langs welke democratische weg worden ondernemingen daarop aangesproken?
De slogan ‘You will own nothing and be happy’ werd het motto van die discussie. De formulering kwam voort uit een essay van de Deense politica Ida Auken, dat het WEF in 2016 publiceerde onder de titel Welcome to 2030. I own nothing, have no privacy, and life has never been better. Het schetste een toekomst waarin bezit en privacy sterk waren veranderd. Het WEF presenteerde de tekst later als gedachte-experiment, niet als vastgesteld beleidsvoornemen. Het WEF nam de formulering later op in een video over mogelijke ontwikkelingen richting 2030. De slogan bewijst geen plan om particulier bezit af te schaffen, maar verwoordt de ongerustheid over een samenleving waarin toegang en gebruik bezit vervangen. Daarmee raakt de discussie aan een fundamentele verschuiving: niet alleen het bezit zelf, maar vooral de mogelijkheid om zelfstandig over goederen en diensten te beschikken, komt centraal te staan.
De correspondentie tussen premier Mark Rutte en Schwab gaf de discussie een Nederlands aanknopingspunt. In een brief van 26 november 2020 bedankte Rutte de WEF-oprichter voor diens boek en schreef hij dat er tijdens de pandemie een verplichting bestond om ‘build back better’ te realiseren. In 2021 zei Rutte in de Tweede Kamer het boek niet te kennen; na confrontatie met de brief zei hij niet ieder ontvangen boek volledig te lezen. De correspondentie werd na Kamervragen openbaar. De brief bewijst geen geheim WEF-plan, maar toont rechtstreeks contact over Schwabs ideeën op regeringsniveau.
De verwevenheid werd zichtbaarder toen Larry Fink in 2025 interim-voorzitter van het World Economic Forum werd en in januari 2026 de bijeenkomst in Davos opende. Een vermogensbeheerder kwam zo aan het hoofd van het platform waar regeringsleiders, bedrijven en internationale organisaties elkaar ontmoeten. Tegelijkertijd wordt onder de noemer natuurlijk kapitaal gewerkt aan economische waardering van hulpbronnen. De Global Commission on the Economics of Water werd in 2022 op initiatief van de Nederlandse regering gelanceerd. De commissie benadrukte de afhankelijkheid van economieën van water, bodem en oceanen en het belang hun waarde mee te wegen. Dat kan beheer verbeteren, maar roept de vraag op wie de waarde en het gebruik bepaalt.
De digitale infrastructuur wordt voorbereid. De herziene Europese eIDAS-verordening verplicht lidstaten een digitale identiteitswallet beschikbaar te maken. Nederland werkt aan de NL Wallet, maar de invoering is verschoven naar eind 2027 en 2028. De consumentenvariant van de digitale euro is nog onderwerp van wetgeving en ontwikkeling; Pontes betreft transacties tussen banken. Deze systemen zijn dus niet samengevoegd, maar raken aan dezelfde vraag: hoeveel van het maatschappelijk verkeer wordt afhankelijk van digitale identificatie, financiële infrastructuur en centraal vastgestelde standaarden?
Tussen Vancouver en de digitale plannen van vandaag loopt geen rechte lijn waarin één document alle latere ontwikkelingen voorschrijft. Wel versterken internationale doelstellingen, lokale uitvoering, financiële prikkels en digitale voorzieningen elkaar. Macht verschuift niet alleen door onteigening of één centraal besluit, maar ook via regels voor grondgebruik, uitbestede stemrechten, pensioenmandaten en systemen die bepalen onder welke voorwaarden burgers deelnemen aan het economische verkeer. De vraag is daarom niet alleen wat iemand op papier bezit, maar hoeveel zeggenschap hij over dat bezit behoudt.■ Bron: Mees Wijnants – YouTube & United Nations Conference on Humah Settlements Vancouver, Canada, 31 May-11 June 1976
