Feitelijk verslag op basis van de podcast van Wynia’s Week met Syp Wynia en Pim van Galen.
Het was nog maar kort geleden dat de gedachte bestond dat Nederland misschien zelfs vóór Kerst een nieuw kabinet zou hebben. Die hoop bleek een illusie. Wat zich achter gesloten deuren afspeelt, volgt volgens de podcast van Wynia’s Week een patroon dat al jaren zichtbaar is: een kabinetsformatie die weliswaar niet stilstaat, maar waarvan niemand precies weet of er werkelijk vooruitgang wordt geboekt. De onderhandelaars werken in stilte, terwijl de bekende optocht van ambtenaren, lobbyisten en belangenbehartigers zich alweer bij de informateur heeft gemeld.
Syp Wynia noemt deze stoet een “demasqué van de democratie”*. Wie naar verkiezingen kijkt, met partijprogramma’s van soms wel tweehonderd pagina’s waarin precies staat wat partijen willen, zou verwachten dat de kiezer daarmee de koers bepaalt. Maar zodra de stemmen geteld zijn, lopen dezelfde organisaties die eerder al invloed hadden op beleid en programma’s weer naar binnen. Zij komen hun verhaal opnieuw vertellen. Dat is volgens Wynia en Van Galen een pijnlijke realiteit: de verkiezingen leveren een uitslag op, maar de dynamiek van het machtsspel verandert nauwelijks.
*Demasqué van de democratie verwijst naar het ontmaskeren of blootleggen van de werkelijke aard, gebreken en oneffenheden van de democratie. Het omvat het kritisch onderzoeken van de kloof tussen het ideaalbeeld van een democratie (macht bij het volk, gelijkheid, transparantie) en de dagelijkse realiteit (politieke elites, schijninspraak, ongelijkheid in invloed, populisme of technocratie). Het concept suggereert dat de democratie soms een façade is waarachter andere machten opereren, of dat de beloften van democratische idealen onvoldoende worden waargemaakt in de praktijk.
De optocht van macht: ambtenaren, lobbyisten en vaste belangengroepen.
In de podcast wordt beschreven hoe in de weken na de verkiezingen een breed scala aan groepen weer aanschuift: ambtenaren, werkgeversorganisaties VNO-NCW, vakbonden, natuurorganisaties, de LTO en andere partijen die volgens Wynia jaarlijks permanent invloed uitoefenen op de politieke partijen. Zij vormen een netwerk dat decennialang is verknoopt geraakt met het Haagse beleid, en hun aanwezigheid bij de informateur bevestigt de continuïteit van hun rol.
Deze herhaling van zetten is volgens Wynia niet alleen wrang, maar ook schadelijk voor de politieke geloofwaardigheid. Mensen stemmen op volksvertegenwoordigers, niet op lobbyisten. Het gegeven dat dit parallelle circuit direct weer positie inneemt, maakt de kabinetsformatie volgens hem eerder een ritueel dan een democratische doorstart.
De hoge prijs van politieke ijdelheid.
Het centrale thema van de podcast is de ijdelheid van Nederlandse politici, een houding die volgens Wynia een langdurige geschiedenis kent. Nederlandse politici wilden jarenlang de braafste, de beste of de meest ambitieuze zijn in Europa, vaak zonder dat er draagvlak of vraag naar was onder de Nederlandse bevolking.
Nederland gaf jarenlang meer ontwikkelingshulp dan vrijwel ieder ander Europees land. Politici deden volgens Wynia een wedstrijdje wie de meeste hulp kon weggeven.
In de periode 2010–2015 moest Nederland zwaar bezuinigen om in Brussel niet te worden uitgelachen, zo wordt in de podcast gezegd. Dat had forse economische schade tot gevolg. En steeds opnieuw dook dezelfde reflex op: Nederland moest een koploper, aanjager of voorbeeldland zijn.
Het klimaatkoploperschap sinds 2017.
Een belangrijk keerpunt was 2017. In de podcast wordt uitgelegd hoe tijdens de formatie van dat jaar het klimaatbeleid, dat formeel slechts in het verkiezingsprogramma van D66 stond, plotseling het leidende thema werd van het nieuwe kabinet. Volgens Wynia speelde informateur Gerrit Zalm daarbij een grote rol, doordat hij CDA-leider Buma en D66-leider Pechtold samen in een kamer zette. Wat daar gebeurde, weet niemand precies, maar het resultaat was dat D66 vrijwel de volledige klimaatagenda binnenhaalde, inclusief aardgasvrije wijken, strengere normen en andere kostbare maatregelen.
Dit beleid heeft de afgelopen acht jaar geleid tot miljardenuitgaven, koopkrachtverlies en economische schade, aldus Wynia. In de podcast wordt benoemd dat bedrijven inmiddels uit Nederland vertrekken vanwege CO₂-heffingen en hoge kosten.
Nederland als “aanjager” in Oekraïne-uitgaven.
Ook op het gebied van buitenlandse steun noemt Wynia voorbeelden van politieke ijdelheid. Na jaren waarin Nederland nauwelijks aan defensie besteedde, trok het kabinet plotseling miljarden uit voor Oekraïne. Premier Rutte en minister Hoekstra werden volgens Wynia koplopers in het Europese debat: Nederland moest weer gidsland zijn. Maar, zo vraagt hij zich af: heeft het Nederlandse volk daarom gevraagd? Het antwoord in de podcast is: nee.
De erfenis die het kabinet-Jetten achtervolgt.
De nieuwe formatie, voor wat het eerste kabinet-Jetten moet worden, wordt volgens de podcast al direct ingehaald door diezelfde erfenis: dure klimaatambities, zware stikstofregels, enorme steunpakketten voor Oekraïne en een begroting die door eerdere keuzes nu structureel te krap is geworden.
En op dat moment willen D66 en CDA, twee partijen die volgens Wynia mede verantwoordelijk zijn voor deze ijdeltuiterij, opnieuw een regeerakkoord schrijven. Veel vertrouwen dat deze partijen hun eerdere koers zullen loslaten, spreken Wynia en Van Galen niet uit; zij houden het zakelijk bij een feitelijke observatie: het is “twijfelachtig” of zij over hun eigen schaduw heen zullen springen.
Nederland als geen gidsland op migratie.
Driekwart van de bevolking wil minder asielzoekers en strengere eisen aan immigranten, zo wordt in de podcast gesteld. Maar een dergelijk beleid is de afgelopen jaren niet gevoerd.
Op het gebied van migratie is Nederland volgens Wynia juist géén voorbeeldland. Terwijl het land het dichtstbevolkte van Europa is, blijft de immigratie stijgen.
ijdel
D66 en CDA wijzen daarbij vaak naar het Europese migratiepact, maar in de podcast wordt benadrukt dat vrijwel niemand in Brussel verwacht dat dit pact daadwerkelijk problemen oplost. Het wordt omschreven als vooral een spreidingswet, waarmee problemen worden verdeeld maar niet verminderd.
Het stikstofbeleid: uniek streng en economisch remmend.
Op het gebied van stikstof kende Nederland wél een koploper rol, maar dan in striktheid. Wynia wijst erop dat Nederland het enige land ter wereld was met een aparte stikstofminister. In Duitsland begrijpt men volgens hem niet eens waar Nederland het over heeft, terwijl dezelfde koeien langs de grens grazen.
Het beleid leidde tot stagnerende bouwprojecten en forse economische schade. D66 stond daarbij volgens de podcast voorop, met plannen om de veestapel te halveren. Later bleek dat de partij beseft had dat dit hun populariteit had geschaad, niet alleen onder boeren maar bij een bredere groep Nederlanders op het platteland.
Een formatie die al begint met tegenspraak.
Onderhandelaars Bontebal en Jetten bespreken zes grote dossiers: klimaat, immigratie en asiel, wonen, stikstof/natuur, economie en financiën. Op vrijwel alle onderwerpen liggen de partijen inhoudelijk dicht bij elkaar. Volgens Wynia lijken D66 en het huidige CDA meer op elkaar dan ooit; het CDA is zelfs meer op D66 gaan lijken, niet andersom.
Dat maakt het op papier eenvoudiger om tot afspraken te komen, maar tegelijk twijfelachtig of die afspraken aansluiten bij wat Nederland volgens Wynia nodig heeft.
Economie: bedrijven kunnen de kosten niet meer dragen.
In de podcast wordt benoemd dat Nederlandse bedrijven klagen dat zij niet meer kunnen concurreren door hoge kosten en lange procedures. Klimaatbeleid en stikstofregels drukken zwaar op de bedrijfsvoering. De vraag die Wynia stelt, is eenvoudig: wie wordt hier beter van?
Zijn antwoord is feitelijk: niet de Nederlandse burger.
Defensie: verplichtingen zonder draagvlak.
Ook het defensiedossier komt voorbij. Nederland heeft ingestemd met hogere NAVO-uitgaven, maar lang niet alle partijen willen die verplichting in detail doorrekenen of in een meerjarenplan vastleggen. De vraag wie deze keuzes draagt en betaalt, blijft daarmee opnieuw liggen bij de Nederlandse bevolking, die niet om deze ambities heeft gevraagd, aldus de feiten in de podcast.
Een democratie die een ritueel is geworden.
Meermaals valt in de aflevering de constatering dat Nederland steeds minder waarde hecht aan het snel vormen van een kabinet dat aansluit op de verkiezingsuitslag. Formaties duren langer doordat, zoals Wynia stelt, de voorbereiding op de volgende verkiezingen direct begint zodra de stembus sluit. Het systeem schuift zo langzaam op van een representatieve democratie naar een rituele democratie: verkiezingen vinden wel plaats, maar bepalen niet wezenlijk de beleidskoers.
Slot: een land dat vastloopt op zijn eigen ambities.
De podcast van Wynia’s Week schetst een helder beeld: Nederland betaalt een hoge prijs voor de ijdelheid van zijn politieke klasse. Of het nu gaat om klimaat, stikstof, migratie, begroting, Oekraïne-steun, of voorbeeldgedrag in Europa, telkens loopt Nederland voorop wanneer het schadelijk is en blijft het achter wanneer streng beleid de bevolking zou kunnen ontlasten. Het nieuwe kabinet, dat nog gevormd moet worden, erft deze combinatie van hoge kosten, oude beloftes en beperkte ruimte. De vraag of de formerende partijen hun koers kunnen wijzigen, blijft volgens de podcast onbeantwoord en zelfs twijfelachtig.
Wat resteert is een land dat vastloopt op zijn eigen ambities, terwijl de kiezer toekijkt hoe achter gesloten deuren anderen opnieuw de agenda bepalen.■
Bron: Wynia’s Week; ‘Wij Nederlanders betalen hoge prijs voor ijdelheid van onze politici’.
