Er zijn momenten die zich in het collectieve geheugen branden, niet door hun grootsheid, maar door hun groteske absurditeit. Voor velen was zo’n moment het verschijnen van dansende verpleegkundigen op sociale media, midden in een wereldwijde gezondheidscrisis. Terwijl het journaal sprak over “bij bosjes neervallende mensen” en overvolle ziekenhuizen, verschenen er video’s van zorgmedewerkers die in volle persoonlijke beschermingsmiddelen choreografieën uitvoerden op TikTok. Het was een beeld dat niet klopte, een contradictie die schreeuwde om uitleg. En toch, in plaats van verontwaardiging, volgde stilte. Of erger: verdediging.
Dit artikel duikt diep in dat fenomeen. Niet om goedkoop te schamperen, maar om te begrijpen wat hier werkelijk gebeurde. Want achter die danspasjes ging een mechanisme schuil dat veel groter was dan stressverlichting of teamspirit. Het was een psychologische operatie, een test van macht, een ritueel van vernedering. En het werkte.
De kracht van macht.
Maart 2020. De wereld stond stil. Lockdowns, noodtoestanden, angstcampagnes. Beelden van overvolle IC’s, van koelwagens vol lichamen, van noodhospitalen in parken. En toen, plotseling, TikTok video’s van zorgpersoneel dat vrolijk danste in lege gangen. Niet één keer, niet in één land, maar overal tegelijk. Van New York tot Londen, van Jeruzalem tot Melbourne.
Dit was geen spontane uiting van opluchting. De productiewaarde van deze video’s, gecoördineerde choreografie, professionele montage, verraadde planning en middelen. Terwijl burgers hun vrijheid verloren, hun bedrijven failliet zagen gaan, hun geliefden niet mochten bezoeken, werd hen een beeld voorgeschoteld dat niet paste bij de officiële narratief van uitputting en chaos.
Waarom? Omdat het niet ging om overtuigen. Het ging om breken. Breken van vertrouwen in eigen waarneming. Breken van cognitieve samenhang. Dit was propaganda in een nieuwe vorm: niet door consistentie, maar door openlijke contradictie. Een techniek die psychologen herkennen als gaslighting op massale schaal*.
Gaslighting op massale schaal
*Gaslighting op massale schaal is een vorm van collectieve misleiding waarbij groepen of instituties systematisch informatie verdraaien om mensen te laten twijfelen aan hun eigen waarneming en realiteitszin. Dit kan leiden tot verwarring, verdeeldheid en verlies van vertrouwen in media, overheid of elkaar.
Bron: (artikel gaat verder na de Tweet)
Als ik me ergens ooit plaatsvervangend diep geschaamd heb voor mijn beroepsgroep, was het wel dit moment.
Oh, wat waren ze moe. Oh, wat waren ze overwerkt. Oh, wat hadden ze het zwaar.
Propaganda is vaak subtiel. Dit was het tegenovergestelde. Het was een openlijke uitdaging: “Zie je de leugen? Zie je dat het niet klopt? En toch zul je zwijgen.” Dit is wat Michael Hoffman beschrijft als revelation of the method**: de machthebbers tonen hun manipulatie, niet om betrapt te worden, maar om te demonstreren dat zelfs betrapt zijn hen niet schaadt.
**Revelation of the Method (Michael Hoffman)
Michael Hoffman beschrijft Revelation of the Method als een strategie waarbij machtsstructuren hun misdaden en manipulaties openlijk onthullen, vaak via media, kunst of publieke rituelen. Dit gebeurt niet om transparant te zijn, maar om de massa psychologisch te conditioneren tot passieve acceptatie. Door het kwaad zichtbaar te maken zonder consequenties, wordt weerstand ontmoedigd en wordt controle versterkt.
De dansende verpleegkundigen waren een vernederingsritueel, niet voor de zorgmedewerkers, maar voor het publiek. Een test: accepteer je dat ziekenhuizen zogenaamd op instorten staan, terwijl er tijd en energie is voor TikTok-choreografieën? Accepteer je dat je niet naar een begrafenis mag, terwijl zij groepsdansen uitvoeren? Elke geaccepteerde absurditeit maakte de volgende makkelijker. Het was een cascade van cognitieve capitulatie.
Trauma en binding.
Waarom werkte dit? Omdat het inspeelde op een diep psychologisch mechanisme: trauma bonding. In tijden van angst zoekt de geest naar verlichting. De vrolijke muziek, de lachende gezichten achter maskers boden een moment van ontsnapping aan de dreiging. Maar die opluchting kwam met een prijs: het accepteren van een leugen. Het was een dubbele binding: verzet je en word een “complotdenker”, accepteer en behoud sociale veiligheid.
Joost Meerloo noemde dit menticide***: de moord op het vermogen tot zelfstandig denken. Niet door dwang, maar door conditionering. Door mensen te leren dat hun waarneming gevaarlijk is, dat zwijgen veiliger is dan spreken.
***Menticide (Joost Meerloo)
Menticide, een term van psychiater Joost Meerloo, betekent letterlijk de moord op het denkvermogen. Het verwijst naar een proces waarbij mensen geleidelijk worden geconditioneerd om hun eigen waarneming en oordeel te wantrouwen. Niet door brute dwang, maar subtiel, door herhaling, sociale druk en het aanleren dat zwijgen veiliger is dan spreken. Zo ontstaat een samenleving waarin kritisch denken wordt onderdrukt en conformiteit de norm wordt.
De technologie van spot.
Dans is geen toeval. Het is pre-verbaal, emotioneel, sociaal. Het omzeilt rationele analyse. Voeg daar het uniform van autoriteit aan toe, de witte jas, het masker, en je hebt een cognitieve kortsluiting. Het brein kan de combinatie van ernst en frivoliteit niet verwerken. Het resultaat? Uitputting van kritisch vermogen.
Sociale media versterkten dit effect. TikTok’s algoritme zorgde voor maximale verspreiding, terwijl het format snelle consumptie en oppervlakkige reacties stimuleerde. Geen ruimte voor nuance, alleen voor delen, liken, verdedigen. En zo werd het publiek medeplichtig aan zijn eigen vernedering.
De mist van onwerkelijkheid.
De dansende verpleegkundigen waren geen eindpunt, maar een begin. Een gateway naar een reeks absurditeiten: mondkapjes die werkten behalve als ze niet werkten, vaccins die transmissie verhinderden behalve als ze dat niet deden, “twee weken om de curve af te vlakken” die twee jaar werden. Elk geaccepteerd ongerijmdheid maakte de volgende makkelijker. Tot waarheid zelf oploste in een mist van onzekerheid.
Svetlana Boym beschreef dit als “het gemeenschappelijke appartement van de geest”: een mentale ruimte waar tegenstrijdigheden naast elkaar bestaan zonder conflict, omdat conflict te vermoeiend is. Dit was het doel: niet overtuigen, maar verwarren. Niet liegen, maar de capaciteit om leugens te herkennen vernietigen.
Historische parallellen.
Dit fenomeen staat niet op zichzelf. Totalitaire regimes hebben altijd gebruikgemaakt van rituele absurditeit om macht te demonstreren. Denk aan de Sovjetparades waarin hongerige burgers tanks en raketten moesten bewonderen. Denk aan de culturele revolutie in China, waar intellectuelen zelfkritiek moesten zingen. Het doel is hetzelfde: breek de geest, niet door geweld, maar door het opleggen van ongerijmdheid.
De dansende verpleegkundigen waren onze versie van dat ritueel. Geen tanks, maar TikTok. Geen rode vlaggen, maar regenboogfilters. De technologie veranderde, het principe bleef.
De psychologie van overgave.
Waarom zwijgen mensen? Omdat spreken gevaarlijk is. Omdat sociale uitsluiting voelt als existentiële dreiging. Het label “complotdenker” werd het moderne equivalent van ketterij. En dus kozen velen voor stilte. Of erger: voor verdediging van het absurde. Want verdedigen is veiliger dan twijfelen.
Dit is wat Robert Jay Lifton beschreef: doctrine boven persoon. Het narratief wordt belangrijker dan de waarneming. En wie zich verzet, verliest niet alleen status, maar ook identiteit. Robert Jay Lifton beschreef hoe in totalitaire systemen de doctrine belangrijker wordt dan de persoon. Het dominante narratief krijgt voorrang boven individuele waarneming of ervaring. Wie zich verzet tegen deze opgelegde werkelijkheid, riskeert niet alleen verlies van status, maar ook van identiteit. Zelfstandig denken wordt onderdrukt, en persoonlijke overtuigingen moeten wijken voor collectieve ideologie.
De erfenis van de dans.
Vier jaar later zien we de gevolgen. De infrastructuur van cognitieve controle*****, digitale ID’s, sociale kredietscores, algoritmische realiteitscuratie, is niet verdwenen. Het is uitgebreid. De dansende verpleegkundigen waren een test. En wij slaagden. Niet door te slagen, maar door te falen. Door te accepteren dat 2 + 2 soms 5 is, als de autoriteit dat zegt.
Infrastructuur van cognitieve controle*****
De moderne infrastructuur van cognitieve controle bestaat uit digitale systemen die gedrag, toegang en overtuigingen kunnen sturen:
Digitale ID’s koppelen persoonlijke data aan online en fysieke toegang.
Sociale kredietscores belonen of bestraffen gedrag, vaak op basis van conformiteit.
Algoritmische realiteitscuratie bepaalt wat mensen zien, lezen en geloven, via gepersonaliseerde feeds, zoekresultaten en content filters.
Samen vormen deze technologieën een systeem dat niet alleen observeert, maar ook stuurt hoe mensen denken, voelen en handelen.
Slotwoord: De dans als spiegel.
Dit was geen dans. Dit was een demonstratie. Een choreografie van macht. En wij waren het publiek dat applaudisseerde. De vraag is niet waarom zij dansten. De vraag is waarom wij zwegen. Want in dat zwijgen lag de overwinning van het systeem. Het leerde ons dat we onze eigen ogen niet kunnen vertrouwen, dat stilte veiliger is dan waarheid. En zolang die les niet wordt vergeten, blijft de dans voortduren, niet in lege ziekenhuisgangen, maar in de geest van een samenleving die heeft geleerd te buigen voor het ongerijmde.
Tot slot: De dansende verpleegkundigen waren geen curiositeit, maar een blauwdruk. Een waarschuwing. Een spiegel. En wie nu nog denkt dat het slechts om TikTok ging, heeft de essentie gemist: het ging om macht. En macht danst altijd, maar nooit voor ons plezier.■
Bron: Twitter bericht Jan B. Hommel in reactie op Tweet van Symphony. Daarnaast is ook bron de substack die Jan deelde.
