Drie jaar nadat wetenschapsjournalist Arnout Jaspers zijn bestseller De Stikstoffuik uitbracht, is de fuik waarin Nederland gevangen zit alleen maar strakker dichtgeklapt. Bouwprojecten liggen stil, boeren hebben geen perspectief meer en zelfs verduurzamingsprojecten lopen vast in juridische bureaucratie.
In de YouTube-reportage van De Nieuwe Wereld, gepresenteerd door Martin Sommer, gaat Jaspers in gesprek over de grondig herziene en uitgebreide editie van zijn boek. De ondertitel luidt nu De giftige coalitie van politici, rechters en ecodrammers. Het boek is dikker geworden, van honderddertig naar honderdzeventig pagina’s: veertig extra bladzijden die Jaspers zelf “boze bladzijden” noemt.
Destijds dacht hij dat het boek zichzelf overbodig zou maken doordat het probleem breed zou worden opgepakt en opgelost. Niets is minder waar. Door juridische beslissingen en politiek geklungel is de stikstoffuik nog erger dicht dan drie jaar geleden.
Bestseller die het debat binnenkwam.
Het oorspronkelijke boek verkocht vijfendertigduizend exemplaren en stond nummer één in de bestsellerlijst. In de Tweede Kamer is ermee gezwaaid, onder meer door vertegenwoordigers van JA21 en Forum voor Democratie. De toenmalige stikstofminister Christianne van der Wal zei het boek niet te kennen.
De meeste boekhandels verkochten het; er lagen grote stapels in de etalage, soms met het bord Oordeel zelf. Een minderheid van boekhandels boycotte het en weigerde het te verkopen.
Hoe het stikstofslot ontstond.
De hele stikstofcrisis begon in 2019 met het PAS-vonnis van de Raad van State. PAS stond voor Programma Aanpak Stikstof, het regelsysteem om vergunningen uit te geven met inachtneming van stikstofreductie. De Raad van State oordeelde dat dit systeem zo niet mocht en stopte het.
Vergunningen konden niet meer worden afgegeven en een aantal bestaande vergunningen werd vernietigd. Daarna kwam reparatiewetgeving: de bouw- en sloopvrijstelling, ongeveer twee jaar later aangenomen door de Tweede Kamer.
Dat bleek echter geen oplossing. Toen Johan Vollenbroek van Mobilisation for the Environment met die vrijstelling naar de Raad van State stapte, werd zij verworpen. Volgens Jaspers maakt de Raad van State geen onderscheid tussen structurele depositie over tientallen jaren en eenmalige uitstoot gedurende één jaar.
Bij de bouw van een woonwijk rijden bijvoorbeeld tijdelijk voertuigen die stikstof produceren die neerkomt op een Natura 2000-gebied. Dat zijn grammetjes, eenmalig. Wanneer de wijk klaar is, stopt die uitstoot. Toch mag er volgens de huidige juridische interpretatie geen gram meer bijkomen, ook niet voor een woningbouwproject.
Intern salderen op slot.
Kort na het verschijnen van de eerste Stikstoffuik, in 2023, werd intern salderen verboden. Jaspers schetst het voorbeeld van een boer met een oude stal die volgens het AERIUS-model tien gram stikstofdepositie veroorzaakt op een nabijgelegen Natura 2000-gebied. Door verbouwing, luchtwassers en technische innovaties kan die depositie worden teruggebracht naar vijf gram.
Dat lijkt winst voor zowel natuur als ondernemer. Toch oordeelde de Raad van State in 2024 dat dit niet meer zonder meer mogelijk is. Zodra de oude stal verdwijnt, vervalt ook de bestaande vergunning. Voor de nieuwe situatie begint de procedure opnieuw, waardoor zelfs een lagere uitstoot juridisch kan vastlopen.
Het Tata Steel-dilemma.
Volgens Jaspers laat Tata Steel zien hoe het systeem zichzelf blokkeert. Het bedrijf investeerde honderden miljoenen euro’s in een stikstofwasser die de uitstoot fors moet verminderen. De installatie is gereed, maar wordt niet gebruikt. Tata Steel vreest dat de vergunningsruimte daardoor mee krimpt, waardoor er onvoldoende ruimte overblijft voor de geplande groene staalfabriek.
Die fabriek moet juist bijdragen aan een forse verlaging van de CO₂-uitstoot. Beide projecten samen zouden volgens Jaspers leiden tot minder stikstof én minder CO₂. Toch ontstaat de paradox dat verduurzaming wordt uitgesteld uit angst stikstofruimte kwijt te raken.
Projecten worden eerst beoordeeld via een voortoets. Wanneer die onvoldoende wordt geacht, volgt een uitgebreide passende beoordeling. Dat traject kan jaren duren en gaat vaak gepaard met rapporten, procedures en rechtszaken.
Twee maten?
Jaspers stelt dat niet alle projecten gelijk worden behandeld. Hij verwijst naar de renovatie van het Binnenhof, die volgens hem stikstofdepositie veroorzaakt op het nabijgelegen duingebied Meijendel, maar toch mocht doorgaan. Ook het Porthos-project kreeg uiteindelijk groen licht nadat een uitgebreidere voortoets was uitgevoerd.
Volgens Jaspers beschikken rechters over grote beoordelingsvrijheid bij het bepalen of een voortoets voldoende zorgvuldig is uitgevoerd. Daardoor ontstaat volgens hem onzekerheid over de uitkomst van procedures.
De rol van Europa en de Raad van State.
De juridische basis ligt in de Europese Habitatrichtlijn. Die schrijft voor dat Natura 2000-gebieden in een goede staat van instandhouding moeten blijven.
Jaspers vindt dat de Raad van State zijn mandaat heeft opgerekt door niet alleen individuele vergunningen te beoordelen, maar ook complete onderdelen van het Nederlandse stikstofbeleid ongeldig te verklaren. Daarbij speelde een uitspraak van het Europees Hof van Justitie een belangrijke rol, nadat de Raad van State hierover prejudiciële vragen had gesteld.
Volgens Jaspers kijkt het Europese Hof uitsluitend naar de juridische uitleg van de Habitatrichtlijn en niet naar de bredere vraag of Nederland de stikstofproblematiek proportioneel benadert.
Juridische borging boven alles.
Volgens Jaspers draait het debat inmiddels nauwelijks nog om natuur of ecologie. De centrale vraag is volgens hem geworden of beleid juridisch standhoudt wanneer een zaak voor de Raad van State komt. Juridische borging is daarmee het dominante criterium geworden.
De plannen van Van Essen.
Minister Jaimi van Essen stuurde kort voor het Kamerreces een uitgebreide brief naar de Tweede Kamer over het doorbreken van het stikstofslot. Volgens Jaspers probeert de minister twee problemen op te lossen. Enerzijds moet er weer enige ontwikkelruimte komen voor projecten. Anderzijds wil hij af van het AERIUS-model als bepalende factor.
Van Essen wil de huidige ondergrens verhogen naar één mol, wat neerkomt op ongeveer veertien gram. Die wijziging zou echter pas eind 2027 ingaan en alleen wanneer het totale pakket juridisch houdbaar blijkt. Volgens Jaspers betekent dit dat Nederland nog jarenlang vast blijft zitten in hetzelfde systeem.
Het voorzorgsbeginsel.
Een belangrijk onderdeel van de discussie is het voorzorgsbeginsel. Dat beginsel stelt dat risico’s moeten worden voorkomen, ook wanneer niet alle gevolgen volledig bekend zijn. Volgens Jaspers is dit principe steeds verder doorgedrongen in wetgeving, rechtspraak en bestuur.
Hij noemt het voorbeeld van een leliekweker die toegelaten bestrijdingsmiddelen gebruikte, maar desondanks werd teruggefloten door de rechter. Volgens hem laat dit zien dat het streven naar volledige risicoloosheid uiteindelijk leidt tot stilstand.
Natuur als ideologie.
Jaspers stelt dat natuurbeleid steeds meer kenmerken van een ideologie heeft gekregen. Organisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten streven volgens hem naar een bepaald ideaalbeeld van Nederlandse natuur. Stikstof is daarbij uitgegroeid tot het belangrijkste instrument om dat ideaal te beschermen.
Hij vergelijkt de manier waarop hierover wordt gedacht met religieuze overtuigingen, waarin rituelen en dogma’s een centrale rol spelen.
Tata Steel en gezondheid.
Ook de discussie rond Tata Steel komt uitgebreid aan bod. Volgens Jaspers worden gezondheidsrisico’s rond het bedrijf regelmatig overdreven voorgesteld. Hij verwijst naar gegevens uit de Kankeratlas en stelt dat objectieve cijfers geen uitzonderlijk patroon rond Tata Steel laten zien.
Critici zullen die conclusie bestrijden, maar Jaspers houdt vol dat de beschikbare gegevens onvoldoende steun bieden voor de meest verstrekkende claims.
Politiek perspectief.
Jaspers spreekt waardering uit voor voormalig landbouwminister Femke Wiersma. Volgens hem had zij de problematiek goed doorgrond en probeerde zij hervormingen door te voeren die later gedeeltelijk terugkeerden in de plannen van Van Essen.
Tegelijkertijd is hij pessimistisch over de politieke vooruitzichten. Hij verwacht dat de huidige situatie nog jarenlang zal voortduren. Volgens hem ontbreekt een brede politieke meerderheid die bereid is fundamenteel te breken met het bestaande stikstofbeleid.
Wetenschap, politiek en activisme.
In het slot van het gesprek levert Jaspers scherpe kritiek op de verwevenheid van wetenschap, politiek en maatschappelijke organisaties.
Volgens hem krijgen wetenschappers die de dominante stikstofaanpak ondersteunen meer gehoor dan onderzoekers die daar kritisch tegenover staan. Hij spreekt van een netwerk van bestuurders, ngo’s, activisten en onderzoekers dat elkaar versterkt.
Of men die analyse deelt of niet, vormt precies de kern van de discussie die De Stikstoffuik 2.0 opnieuw wil aanjagen.
Conclusie.
Martin sluit af met de verwachting dat De Stikstoffuik 2.0 opnieuw veel gelezen zal worden. Zijn boodschap aan de politiek is eenvoudig: doe er iets mee.
Het gesprek bij De Nieuwe Wereld laat volgens hem zien hoe de stikstoffuik zich de afgelopen drie jaar verder heeft gesloten rond bouw, landbouw en verduurzaming. Nederland zit volgens Jaspers vast in een systeem waarin juridische procedures, rekenmodellen en voorzorgslogica zwaarder wegen dan praktische oplossingen.
Of die analyse overtuigt, zal onderwerp van debat blijven. Dat de stikstofkwestie nog lang niet is opgelost, daarover lijken voor- en tegenstanders het wel eens.■
Bron: De Nieuwe Wereld: Het is alleen maar erger geworden
koop: De stikstoffuik 2.0.
