Het enige ziekenhuis van Aruba lag vol, een derde van de bevolking stond bij de voedselbank en vanuit Den Haag hing de coronasteun aan één voorwaarde: de vaccinatiegraad moest omhoog. Wie die voorwaarde niet inwilligde, riskeerde dat het geld stopte waarmee eilandbewoners konden eten. In de YouTube rapportage van De nieuwe Wereld gepresenteerd door Jorna Walk gaat Jorna Walk in gesprek met Jacco Vroegop, directeur van het ziekenhuis op Aruba en een van de zeldzame critici van het coronabeleid op bestuurlijk niveau. Samen blikken zij terug op de eerste golven, de klap voor het toerisme, de druk op de zorg, het verzet tegen vaccinatie- en boosterdrang, de strijd voor lichamelijke autonomie, de inzet van politieke financiële steun om beleid af te dwingen, de invloed van de NCTV, de maatschappelijke uitsluiting door de 3G-pas en de lessen voor een volgende crisis.
Welkom bij een pijnlijk onderwerp dat niemand wilde heropenen.
Welkom bij De Nieuwe Wereld. Verdiepende gesprekken in een tijd van verandering. Walk ontving Vroegop, die helemaal uit Aruba was overgekomen. Corona bleef een onderwerp waar weinig mensen nog over wilden praten, alsof het bijna niet had bestaan. Iedereen had zijn eigen trauma’s. Toch moest worden erkend dat mensen waren gevolgd die misschien niet gevolgd hadden moeten worden, dat dingen waren gedaan of gezegd die achteraf moeilijk te verdedigen waren. Juist daarom bleef het belangrijk om erover te spreken, omdat een kans op herhaling, misschien niet met covid, maar met iets anders, altijd aanwezig blijft.
De parlementaire enquête liep inmiddels, maar wat later in het gesprek naar voren kwam, was dat het Caribische deel van het Koninkrijk daarin nauwelijks een rol leek te spelen. In die eerste minuten werd al zichtbaar wat als rode draad door het gesprek zou lopen: de manier waarop Nederland druk uitoefende op de eilanden in ruil voor coronasteun en hoe die steun werd verbonden aan vaccins.
Terwijl Den Haag terugkeek op de crisis, leek één deel van het Koninkrijk uit beeld verdwenen.
Walk vroeg Vroegop wanneer hij bij de parlementaire enquête zou verschijnen. Vroegop zat niet te wachten op dat moment van publieke aandacht. Zijn indruk was dat de enquêtecommissie aanvankelijk niet eens had willen samenkomen en bovendien grotendeels was vergeten dat het Koninkrijk uit meer bestaat dan alleen Europees Nederland.
Volgens hem werd nauwelijks gekeken naar wat zich op de Caribische eilanden had afgespeeld. Dat gold voor de manier waarop ziekenhuisdata werden bijgehouden, maar ook voor de druk die Nederland had uitgeoefend in ruil voor coronasteun. Die steun was geld. Vanuit Den Haag werd daar volgens Vroegop iets voor terugverwacht: zoveel mogelijk vaccins in de armen van zoveel mogelijk mensen.
Hij vond dat de commissie zou moeten onderzoeken of die koppeling juridisch en bestuurlijk zuiver was verlopen en of men zich had gehouden aan de grondwet. Wat op dat moment nog slechts een observatie leek, zou later in het gesprek terugkomen als een expliciete waarschuwing van staatssecretaris Paul Blokhuis.
Op een eiland dat niemand binnenliet, leek het virus eerst bijna afwezig.
Voor veel Nederlanders bleef onduidelijk hoe Aruba de eerste coronamaanden had doorgemaakt. Vroegop schetste een situatie die sterk afweek van Europa. Aruba sloot de grenzen razendsnel. Als eiland is het relatief eenvoudig om de buitenwereld buiten te houden. Wanneer er niemand binnenkomt, komt er ook niemand binnen die besmet is.
De eerste golf stelde volgens hem dan ook weinig voor. Covid zelf trof relatief weinig mensen. Wat wel werd geraakt, was de economie. Aruba is voor een groot deel afhankelijk van toerisme. Toen de grenzen sloten, viel de belangrijkste inkomstenbron vrijwel volledig weg.
Die economische afhankelijkheid zou uiteindelijk bepalend worden voor veel keuzes die later werden gemaakt.
Toen de toeristen wegbleven, verdween eerst het eten van tafel.
Ongeveer tachtig procent van het inkomen op Aruba wordt direct of indirect gegenereerd door toerisme. Toen de bezoekers wegbleven, ging het snel. Binnen enkele maanden stond ongeveer een derde van de bevolking bij de voedselbank.
De druk vanuit de samenleving nam toe. Ondernemers zagen hun inkomsten verdwijnen. Werknemers verloren hun baan. Politici kregen steeds vaker de boodschap dat er iets moest gebeuren.
Zodra het enigszins mogelijk leek, werden de grenzen daarom weer geopend. Die beslissing moest economische schade beperken, maar had tegelijkertijd gevolgen voor de volksgezondheid. Met de heropening kwam ook het virus terug.
Eén ziekenhuis, te weinig IC-bedden en de ziekste patiënten het eiland af.
Na een zogenoemd superspreaderevenement in een discotheek volgden nieuwe besmettingsgolven. Vervolgens kwamen nieuwe varianten. Midden 2021 tot eind 2021 liep het enige ziekenhuis van Aruba regelmatig vol.
Dat bracht een fundamenteel probleem aan het licht. Aruba heeft slechts één ziekenhuis. Er bestaat geen alternatief waar patiënten naartoe kunnen worden verplaatst wanneer de capaciteit wordt bereikt.
Samenwerking met Colombia werd daarom essentieel. Aanvankelijk wilde Colombia geen covidpatiënten opnemen, maar na diplomatiek overleg veranderde dat. De ernstigste patiënten werden naar Colombia overgebracht zodat op Aruba bedden beschikbaar bleven voor andere patiënten.
Normaal beschikte het ziekenhuis over acht tot tien IC-bedden. Tijdens de pandemie werd dat uitgebreid naar vijfentwintig bedden. Daarbij kwam aanzienlijke ondersteuning vanuit Nederland in de vorm van apparatuur, personeel en financiële middelen.
Maar die steun zou volgens Vroegop later niet zonder voorwaarden blijken.
De mensen op de afdeling waren zelden de gezonde mensen uit het officiële verhaal.
Omdat Aruba slechts één ziekenhuis heeft, kon volgens Vroegop relatief nauwkeurig worden bijgehouden wie werd opgenomen.
Wat hem opviel, was dat een groot deel van de patiënten kampte met onderliggende gezondheidsproblemen. Zestig procent was obees. Tachtig procent had overgewicht. Daarnaast kwamen aandoeningen als diabetes en hypertensie veel voor.
Volledig gezonde patiënten zag men volgens hem nauwelijks. Soms bleek bij nader onderzoek zelfs dat patiënten aandoeningen hadden waarvan zij zich eerder niet bewust waren geweest.
Deze registraties vormden later de basis voor aanvullende analyses, waaronder gegevens over vaccinatiestatus.
Het toestel werd binnengehaald als redding, terwijl de eilanden eerst moesten wachten.
Toen de vaccins beschikbaar kwamen, ontstond op Aruba grote verwachting. Aanvankelijk kregen de Caribische eilanden echter niet gelijktijdig toegang tot vaccins. Eerst werden vaccins ingezet in Nederland.
Na protest van de eilandbesturen arriveerden de eerste vaccins alsnog op Aruba. Het toestel werd feestelijk onthaald. Voor veel mensen voelde het alsof de oplossing eindelijk was aangekomen.
Volgens Vroegop ontstond daarbij een sfeer waarin weinig ruimte overbleef voor kritische vragen. Vragen over effectiviteit, veiligheid en testduur verdwenen naar de achtergrond.
Vier vaccins in weken, terwijl testduren normaal jaren duren.
Vanuit zijn medische achtergrond vond Vroegop de snelheid waarmee meerdere vaccins beschikbaar kwamen opvallend. Hij stelde vragen over de testprocedures, de onderzoeksduur en de onbekende langetermijneffecten.
Tegelijkertijd groeide de druk om zorgpersoneel als eerste te vaccineren. Vanuit de overheid werd verwacht dat vaccinatie breed zou worden ondersteund.
Vroegop besloot echter dat hij vaccinatie niet als werkgever zou afdwingen. Dat standpunt bracht hem op ramkoers met delen van het bestuurlijke apparaat.
Het lichaam is niet van de staat, en dat moest hardop worden gezegd.
Als ziekenhuisdirecteur en voorzitter van het lokale OMT stelde Vroegop dat ieder individu zelf moet beslissen wat er met zijn lichaam gebeurt.
Binnen het zorgoverleg waren er verschillende opvattingen. Sommigen vonden verplichte vaccinatie verdedigbaar. Vroegop bleef vasthouden aan het principe van lichamelijke autonomie en geïnformeerde toestemming.
Volgens hem moest de overheid burgers informeren, maar niet dwingen.
De waarom vragen verdwenen uit beeld.
Binnen het ziekenhuis en daarbuiten merkte Vroegop dat kritische vragen steeds minder werden gesteld. Wanneer hij vroeg naar wetenschappelijke onderbouwing, kreeg hij volgens eigen zeggen vaak algemene verwijzingen naar de ernst van de crisis.
Argumenten zoals personeelstekorten, druk op de zorg en maatschappelijke onrust werden veel genoemd. Voor hem waren dat geen wetenschappelijke antwoorden op medische vragen.
Hij bleef daarom benadrukken dat beleid voortdurend kritisch getoetst moest worden.
Een pandemie van ongevaccineerden?
Toen de omikronvariant opkwam, registreerde het ziekenhuis ook vaccinatiestatus. Volgens Vroegop kwamen de eerste patiënten met omikron die werden opgenomen allemaal uit de groep die was gevaccineerd.
In Nederland werd in dezelfde periode veel gesproken over een “pandemie van ongevaccineerden”. Volgens gegevens uit het ziekenhuis op Aruba en uit het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis in Nijmegen lag dat beeld volgens Vroegop anders.
De verschillen tussen officiële communicatie en de waarnemingen in de ziekenhuizen vormden aanleiding voor publicaties en verdere analyses.
Belangenverstrengeling en onafhankelijk onderzoek.
Vroegop beschreef hoe ziekenhuizen werden gevraagd gegevens aan te leveren voor landelijke onderzoeken naar de effectiviteit van vaccins.
Volgens hem waren sommige onderzoekers tegelijkertijd betrokken bij beleidsadviezen rondom vaccinatie. Daarom vond hij het belangrijk om onafhankelijk onderzoek uit te voeren en resultaten te publiceren ongeacht de uitkomst.
Vroegop onderschreef dat standpunt. Volgens hem moet wetenschappelijk onderzoek altijd uitgaan van de data zelf, niet van een gewenste conclusie.
Media opzoeken met data die afwijkt van het narratief.
Volgens Walk en Vroegop weken bepaalde ziekenhuisgegevens af van het dominante publieke verhaal. Zij besloten daarom actief media te benaderen met hun bevindingen.
Dat leidde tot publicaties en interviews. Tegelijkertijd merkten zij dat afwijkende gegevens weinig weerklank vonden binnen de officiële beleidsstructuren.
Volgens hen werd er onvoldoende gedaan met informatie die niet aansloot bij het bestaande beleid.
Bijwerkingen, oncologie en de druk rondom boosters.
Na de eerste vaccinatiecampagnes verschoof de discussie naar boosters.
Vroegop stelde dat bepaalde groepen volgens hem weinig voordeel hadden van aanvullende vaccinaties. Tegelijkertijd wees hij op signalen die volgens hem verder onderzocht moesten worden, waaronder ontwikkelingen rond trombose, hartproblemen en oncologische aandoeningen.
Hij benadrukte dat dergelijke verbanden moeilijk vast te stellen zijn en dat langdurige analyse noodzakelijk blijft.
Desondanks besloot het ziekenhuis volgens hem geen actieve rol meer te spelen in promotiecampagnes voor boosters.
Distantiëring door het OMT en de confrontatie met de minister.
Nadat Vroegop zijn twijfels publiekelijk had geuit, ontstonden spanningen binnen het Arubaanse OMT.
Volgens hem werd zonder zijn medeweten een verklaring opgesteld waarin afstand werd genomen van zijn standpunten. Kort daarna volgde een gesprek met de minister van Volksgezondheid.
Tijdens een persmoment werd hem gevraagd zich publiekelijk achter het vaccinatiebeleid te scharen. Hij weigerde dat.
Officiële waarschuwing en de #wecare-beweging.
Niet lang daarna ontving hij een officiële waarschuwing van de Raad van Toezicht.
Volgens Vroegop mocht hij zich niet langer publiekelijk uitlaten over covid en vaccinatie. Hij zag dat als censuur.
Tegelijkertijd ontstond maatschappelijke steun. De beweging #wecare verspreidde zich over Aruba en kreeg aandacht van invloedrijke media op het eiland.
Waar de overheid druk uitoefende, ontstond tegelijkertijd publieke steun.
In één zin van een staatssecretaris hing het eten van een eiland aan de vaccinatiegraad.
Een van de meest opvallende momenten uit het gesprek betrof een overleg tussen de eilandbesturen en Nederland.
Volgens Vroegop stelde staatssecretaris Paul Blokhuis dat financiële steun afhankelijk zou zijn van een hogere vaccinatiegraad op onder meer Aruba en Sint Maarten.
Voor Aruba was die steun cruciaal. Grote delen van de bevolking waren afhankelijk geworden van noodmaatregelen, leningen en economische hulp.
Volgens Vroegop kwam de boodschap neer op een eenvoudige keuze: verhoog de vaccinatiegraad of loop het risico steun te verliezen.
Dat maakte hem naar eigen zeggen woedend.
Een conflict met Nederland.
Toen Aruba besloot een andere koers te varen rond boosters en beperkingen, verslechterde de verhouding met Nederland verder.
Volgens Vroegop koppelde Nederland voorwaarden aan eerder verstrekte leningen en steunpakketten. Sommige voorwaarden vond hij begrijpelijk, andere niet.
Wat hem vooral stoorde, was dat gezondheidsbeleid volgens hem steeds sterker werd verbonden aan financiële afhankelijkheid.
Afluisteren, hacken en een telefoontje dat neerkwam op: stap op.
Een ander gevoelig onderwerp betrof de rol van de NCTV.
Vroegop beschreef hoe hij zich steeds meer onder druk gezet voelde. Hij sprak over negatieve kwalificaties achter de schermen, waarschuwingen vanuit bestuurlijke kringen, vermeende hacks en zorgen over afluisteren.
Daarnaast ontving hij een telefoontje dat hij interpreteerde als een impliciete oproep om zijn functie neer te leggen.
Volgens hem had die periode grote persoonlijke gevolgen.
Het kantelpunt was niet alleen het vaccin, maar het buitensluiten van burgers.
Voor Vroegop lag een belangrijk kantelpunt bij de invoering van systemen zoals de 3G-pas.
Op Aruba werd die lijn uiteindelijk niet gevolgd. Volgens hem was het uitsluiten van mensen op basis van vaccinatiestatus principieel onaanvaardbaar.
Niet alleen vaccinatie, maar ook privacy en burgerrechten werden volgens hem fundamentele onderwerpen tijdens de crisis.
Eén op de zes zegt spijt te hebben.
Aan het einde van het gesprek kwam onderzoek ter sprake waarin een deel van de respondenten aangaf spijt te hebben van vaccinatie.
Volgens Vroegop zou vooral onderzocht moeten worden welke rol maatschappelijke druk daarbij heeft gespeeld.
Daarnaast pleitte hij ervoor om gezondheidsgegevens op lange termijn te blijven analyseren, zodat toekomstige conclusies gebaseerd kunnen worden op meetbare gegevens.
Blijf bij jezelf, zoek peers en blijf spreken.
Voor mensen die tijdens een crisis in een gewetensconflict terechtkomen, had Vroegop een eenvoudige boodschap.
Blijf dicht bij jezelf. Zoek mensen die bereid zijn mee te denken. Leg bevindingen vast. Zorg goed voor jezelf. En blijf eerlijk over wat je ziet.
Volgens hem brengt het uitspreken van twijfels risico’s met zich mee, maar brengt zwijgen soms een nog grotere prijs met zich mee.
Een handboek voor de volgende crisis, terwijl de Caraïben nog steeds ontbreken.
Aan het einde van het gesprek spraken Walk en Vroegop over de toekomst. Misschien moet er ooit een handboek komen voor een volgende crisis. Misschien moet de parlementaire enquête alsnog serieus kijken naar wat zich op de Caribische eilanden heeft afgespeeld.
Wat in ieder geval overeind bleef, was de centrale klacht van Vroegop: dat een belangrijk deel van het Koninkrijk nauwelijks terugkomt in de evaluatie van de coronajaren.
Nederland koppelde volgens hem coronasteun aan vaccinatiecijfers, stelde voorwaarden aan financiële hulp, oefende druk uit via bestuurlijke lijnen en vergat ondertussen het Caribische deel van het Koninkrijk in de parlementaire evaluatie. Voor Vroegop is dat geen detail uit de marge van de geschiedenis. Dat is het verhaal zelf.■ Bron: De Nieuwe Wereld met Jorna Walk
