Wie denkt dat de coronacrisis inmiddels alleen nog thuishoort in geschiedenisboeken of parlementaire archieven, komt bedrogen uit. Terwijl Nederland langzaam gewend raakt aan de naweeën van lockdowns en prikcampagnes, duikt er een reeks documenten op die vragen oproept over de zorgvuldigheid waarmee de overheid de bijwerkingen van vaccins heeft geregistreerd en openbaar gemaakt. Het verhaal leest als een dossier vol ontbrekende pagina’s, halfbakken toezeggingen en een overheid die tegelijk waakt over de gezondheid van haar burgers én verwoed probeert de schade te beperken.
Of, zoals neuroloog Jan B. Hommel het in een vlijmscherpe satirische beschouwing verwoordt: alsof het Lareb, het RIVM en het ministerie van VWS de frikandellen en gehaktballen van de lokale snackbar bewaken. Je kunt ze met een gerust hart eten, zeggen ze, ook al weet niemand precies wat er in zit.
Een belofte van openheid.
Het begint in 2024, wanneer de Programmadirectie Openbaarheid van het ministerie van Volksgezondheid een advies schrijft: documenten over vaccinatiebijwerkingen moeten openbaar worden gemaakt. Niet omdat het ministerie dat graag wil, maar omdat een Woo-verzoek daartoe dwingt. Transparantie is tenslotte de hoeksteen van democratie, al staat er in dezelfde nota fijntjes bij dat de media die stukken “vanuit een andere invalshoek zullen bekijken” en mogelijk “kritisch commentaar zullen leveren”.
Afbeelding 1 Nota ministerie VWS, 23 oktober 2024
Met andere woorden: ja, de waarheid mag naar buiten, maar wees voorbereid op gedoe. Want, zo blijkt uit de interne correspondentie, de documenten bevestigen wél dat vaccinaties geleid hebben tot (soms heftige) bijwerkingen. Het zijn geen schokkend nieuwe inzichten, maar genoeg om het imago van “volledig veilig” te nuanceren.
In de beeldspraak van Hommel: de gehaktballen waren misschien niet bedorven, maar ze vielen sommige magen zwaarder dan geadverteerd.
Verdwenen weekrapportages.
Wanneer ambtenaren de rapportages bij elkaar schrapen, duikt een probleem op. Hele weken ontbreken. Met name de eerste cruciale periode – week 2 van 2021, de dagen direct na de start van de vaccinatiecampagne – lijkt spoorloos verdwenen. Eveneens missen er rapportages rond week 39 tot en met 42, en later de weken 51 en 52, precies het moment waarop de boostercampagne van start ging.
Afbeelding 2 Toelichting over politiek en maatschappelijke draagvlak.
Afbeelding 3 E-mail opvragen weekoverzichten coronavaccin bijwerkingen, oktober 2024.
De ambtenaar die dit constateert, vraagt zich af of sommige rapportages überhaupt wel bestaan. En als ze bestaan: waar zijn ze gebleven? Het blijft bij gissen.
De vergelijking met een snackbar die claimt elke dag netjes de hygiëneformulieren in te vullen, maar waarvan de helft van de mappen leeg blijkt te zijn, is snel gemaakt. Toch ging de uitdeling van de gehaktballen gewoon door, want de klanten stonden al in de rij.
Hugo van de gehaktballentent en Agnes van de Kantine.
In Hommels satirische bewerking krijgen de hoofdrolspelers bijnamen die geen uitleg behoeven. Hugo de Jonge wordt de “grootste bal gehakt op kakschoenen”, Agnes Kant verandert in “Agnes van de Kantine”. Het is vilein, maar het raakt aan een kern: de publieke boodschap van deze bestuurders was onwrikbaar zeker.
De vaccins waren veilig. Wie anders beweerde, werd weggezet als onruststoker. Kritische vragen over mogelijke bijwerkingen kregen een beleefde, maar ferme klap op de vingers. Agnes van de Kantine telde immers nauwelijks poepspetters en slechts incidenteel een braaksel in haar friettent, zo luidde de geruststelling.
Ondertussen groeide achter de schermen de stapel rapportages die ambtenaren nauwelijks door de glasvezelkabel geperst kregen. Excels van honderden pagina’s, zo omvangrijk dat de software ermee vastliep.
Afbeelding 4 interne mail over omvang van de documenten.
Afbeelding 5 herhaling over ontbrekende periode november/december 2021.
De angst voor reputatieschade.
Uit de interne e-mails spreekt een bijna tastbare nervositeit. Niet alleen omdat de hoeveelheid data gigantisch bleek, maar vooral omdat men zich realiseerde dat openbaarmaking politiek en maatschappelijk “gevoelig kan liggen”.
Afbeelding 6 mail over problemen met gigantische excels en besluitvorming.
Lees: zolang de verantwoordelijkheid bij Lareb lag, kon VWS zelf buiten schot blijven. Maar zodra de documenten officieel openbaar werden, zou de minister niet langer kunnen doen alsof hij niets wist.
Het is precies dit spanningsveld dat Hommel fileert: de overheid die zegt onze gezondheid voorop te stellen, maar intussen manoeuvreert om gezichtsverlies te voorkomen.
De fabrikanten aan het woord.
Openbaarheid over bijwerkingen betekent ook dat de fabrikanten van vaccins mogen meepraten. AstraZeneca – inmiddels grotendeels van de Nederlandse markt verdwenen, maakt geen bezwaar. Hun gehaktballen waren al lang van het menu geschrapt.
Afbeelding 7 akkoord Lareb met openbaarmaking.
Afbeelding 8 mail AstraZeneca: geen bezwaar tegen openbaarmaking.
Pfizer daarentegen reageert anders. Zij verzoeken om liefst 54 documenten achter te houden. Want stel je voor dat die rapporten aantonen dat hun frikandellen toch iets meer buikloop veroorzaakten dan publiekelijk werd toegegeven.
Afbeelding 9 bezwaar Pfizer tegen openbaarmaking, 11 februari 2025.
De ironie laat zich raden: de producent die miljarden verdiende aan massale leveringen, wordt nu een van de belangrijkste obstakels voor volledige openheid.
Politieke stilte.
In de Tweede Kamer was de aandacht voor bijwerkingen wisselend. In december 2020 vroeg Wybren van Haga naar de lange termijngevolgen, maar destijds was dat slechts een voetnoot in een breder debat. Vanaf 2022, toen de meldingen bij Lareb en EudraVigilance toenamen, groeide de politieke aandacht. Toch bleef het onderwerp beladen.
In 2023 en 2024 werden er wel Kamervragen gesteld, maar een grootschalig parlementair debat bleef uit. De indruk ontstond dat men liever vooruitkeek, naar herstel, naar nieuwe zorgprioriteiten, dan terug naar de rommelige rapportages.
Hommel merkt fijntjes op dat Hugo van de Gehaktballentent intussen een nieuwe baan vond als commissaris van de Koning in Zeeland, terwijl Agnes van de Kantine professor werd. Beiden ruim op tijd uit de keuken verdwenen, zodat ze niet in de buurt zijn “when the shit hits the fan”.*
*wanneer de beerput opengaat.
Een slot zonder geruststelling.
Uiteindelijk draait dit verhaal om vertrouwen. Burgers vertrouwden erop dat de overheid eerlijk zou zijn over de risico’s. Artsen vertrouwden erop dat meldingen zorgvuldig werden verzameld. En politici vertrouwden erop dat de instanties hun werk deden.
Wat resteert, is een dossier waarin gaten vallen als in een slecht gebakken frikandel, waar rapportages verdwijnen als servetjes in een vettige snackbar, en waar de belofte van openheid telkens botst op de angst voor kritiek.
Of, om in Hommels woorden te blijven: het gaat immers om uw gezondheid? Uw grootste goed? Uw belangrijkste bezit? Of misschien toch niet.■
— Jan B. Hommel (@BumblebeeJoe) September 20, 2025
