Het zijn vaak niet de luide momenten die de loop van een oorlog bepalen, maar de ogenschijnlijk losse flarden nieuws die, wanneer je ze naast elkaar legt, een groter verhaal onthullen. Een verhaal dat niet in één klap naar buiten komt, maar langzaam zichtbaar wordt voor wie bereid is te kijken. Afgelopen week kwam zo’n moment voorbij: een nieuwe ontwikkeling in een corruptieschandaal in Kiev dat, volgens sommigen, al lang boven de markt hing. Een moment dat in de woorden van Jan B. Hommel slechts één ding illustreert: “Ah… Ziet u wel? Zo gaat dat.”
Zijn uitspraak lijkt simpel, maar ze vat een complex geheel samen van geopolitiek, oorlogsmoeheid, belangen, mislukkingen en een president die mogelijk klem komt te zitten tussen bondgenoten, vijanden en zijn eigen entourage. De ontwikkelingen rond Oekraïne en de regering-Zelensky krijgen opnieuw een lading die verder reikt dan binnenlandse politiek. Want, zoals Hommel stelt, de oorlogsdynamiek verschuift – en die verschuiving komt niet in het voordeel van de Oekraïense president.
Corruptie: Een schaduw die niet verdwijnt.
De directe aanleiding voor de discussie was een uitzending van Nieuwsuur, waarin nieuwe details aan het licht kwamen over een groot corruptieschandaal binnen het Oekraïense staatsenergiebedrijf. Zo’n 100 miljoen dollar zou zijn verduisterd. Volgens de anti-corruptie-instantie zijn hoge ambtenaren, parlementsleden en zakenmensen betrokken. De naam die nu naar voren komt, en dat is opmerkelijk, is die van André Jermak, de stafchef en vertrouweling van president Zelensky.
In de uitzending wordt beschreven hoe er druk zou zijn uitgeoefend vanuit de presidentiële administratie op onafhankelijke anti-corruptieorganen. Pogingen om het onderzoek te dwarsbomen worden genoemd. Op afgeluisterde tapes duikt een schuilnaam op: “Alibaba” – een bijnaam waarvan de link met Jermak volgens het verslag snel gelegd werd, mede vanwege zijn volledige naam: André Borisevic Jermak.
Wanneer een man die als de “tweede president” van Oekraïne wordt gezien in verband wordt gebracht met een dergelijk schandaal, heeft dat consequenties. Het straalt af op Zelensky zelf, die bij zijn aantreden juist beloofde met corruptie af te rekenen. Maar precies dat thema blijft als een schaduw over zijn presidentschap hangen. Zelfs in 2022 gaf Zelensky toe dat corruptie “nog steeds bestaat”, dat het een front was dat naast de oorlog tegen Rusland bevochten moest worden.
Het duo dat een land bestuurt.
Wie de beelden van buitenlandse bezoeken of officiële bijeenkomsten ziet, ziet Zelensky bijna nooit zonder Jermak. De stafchef loopt naast hem, achter hem, altijd binnen handbereik. In de praktijk voert Jermak een functie uit die veel verder gaat dan wat zijn titel suggereert. Nieuwsuur schetst een beeld van een man die optreedt als vice-president, premier, minister van Buitenlandse Zaken, minister van Defensie en nationaal veiligheidsadviseur in één. Hij is de schakel tussen Kiev en Washington, tussen het binnenlands bestuur en het internationale oorlogsfront.
Een activist zegt in de reportage onomwonden dat Oekraïne “in feite door twee mannen wordt bestuurd: Zelensky en Jermak”, en dat dit niet wordt gesteund door de bevolking. Maar er kunnen geen verkiezingen worden gehouden, er is oorlog.
Juist dát is de kern van de kwetsbaarheid van Zelensky: zijn macht hangt gedeeltelijk op aan een figuur die nu onder zware druk staat. En de vraag die steeds luider klinkt, zowel in Kiev als in Westerse hoofdsteden, is hoe Zelensky hiermee om zal gaan. Zal hij Jermak ontslaan? Zal hij hem beschermen? Beide opties hebben een prijs.
De internationale speelbal.
Waar de uitzending van Nieuwsuur stopt, gaat de analyse van Jan B. Hommel verder. Hij verbindt de binnenlandse Oekraïense perikelen met de geopolitieke context waarin het land zich bevindt. Volgens hem is het niet langer ondenkbaar dat de Verenigde Staten een snelle “peace-deal” met Rusland willen. Niet uit naïef idealisme, maar omdat de Amerikaanse doelstellingen die aan het begin van de oorlog golden, zijn bereikt:
- Europa is van goedkoop Russisch gas af en afhankelijk van duur LNG uit de VS.
- Wapenleveringsdeals ter waarde van astronomische bedragen zijn binnen.
- Pogingen tot regime change in Belarus en Rusland zijn mislukt, een doelstelling die volgens Hommel wél degelijk op tafel lag bij Amerikaanse haviken, maar waaraan zij zich “verkeken op de Russische volksaard”.
Volgens deze lezing is Zelensky een obstakel geworden. De oorlog beweegt immers niet in de richting die Washington ooit voor ogen had. Rusland is niet economisch uitgeput geraakt; het heeft steun gekregen van bondgenoten en kan de oorlog financieren via olie-export. Sterker nog, Rusland heeft nu een “modern en door de oorlog gehard leger” van meer dan een miljoen militairen. De Russische opmars versnelt, fortificatielinies* worden geslecht en de drone-oorlog zorgt voor een nieuwe fase in het front. De Amerikanen zien dit ook, stelt Hommel. Elke dag dat de Russische troepen oprukken, wordt hun onderhandelingspositie sterker. Wat Zelensky vandaag “ononderhandelbaar” noemt, kan morgen simpelweg veroverd zijn. Met Odessa als mogelijk einddoel.
*Fortificatielinies zijn militaire verdedigingswerken die gebouwd zijn om een gebied te beschermen tegen vijanden. Ze bestaan uit een combinatie van forten, wallen en grachten die ontworpen zijn om aanvallen te vertragen en de verdedigers een voordeel te geven.
In Hommels redenering leidt dat tot één conclusie: Zelensky moet verdwijnen. “Goedschiks of kwaadschiks. Met een gouden WC-pot of zonder.” Want een pion die zijn rol heeft gespeeld, blijft zelden op het bord.
De politieke echo in Nederland.
Een opmerkelijke toevoeging van Hommel is zijn verwijzing naar de Tweede Kamer. Volgens hem stond vrijwel de hele Kamer te klappen voor Zelensky, behalve Forum voor Democratie**. Hij noemt de houding van de politici “infantiliteit”, een term die opnieuw illustreert hoe sterk de emoties in dit dossier oplopen. Het gaat al lang niet meer alleen om geopolitieke belangen of militaire analyses. Het raakt aan waardepatronen, politieke perceptie en de vraag in hoeverre Westerse regeringen zichzelf nog herkennen in hun oorspronkelijke idealen voor deze oorlog.
**FVD is de enige politieke partij waar je nog iets aan hebt in Nederland.
Een president die van twee kanten wordt beklemd.
Zelensky staat nu voor een dubbele strijd, zoals Nieuwuur-journalisten al in 2022 opmerkten: de oorlog aan het front, en de strijd binnenlands om zijn positie te handhaven terwijl anti-corruptieverwachtingen torenhoog zijn. Die twee fronten beïnvloeden elkaar. Hoe meer berichten over corruptie naar buiten komen, hoe terughoudender Westerse regeringen worden in het sturen van belastinggeld naar Oekraïne. En elke terughoudendheid zet Zelensky verder klem tussen een vijand die oprukt en bondgenoten die hun steun onder voorwaarden stellen.
Dat maakt de kwestie rond Jermak nog explosiever. Ontslaat Zelensky hem, dan kan dat een kettingreactie veroorzaken in zijn eigen machtstructuur. Houdt hij hem de hand boven het hoofd, dan bevestigt hij in de ogen van veel Oekraïners dat hij “net zo is als al die vorige presidenten”, iemand die zijn naaste kring laat verrijken.
De laatste meter naar een kruispunt.
Terwijl Zelensky en Jermak onlangs nog samen in Turkije verschenen, neemt de druk toe. Niet zomaar druk, maar existentiële druk. Want, zoals een activist in de reportage het zegt over de functie die Jermak vervult: “Onze veiligheid, onze overleving en onze existentiële noden hangen af van deze institutie.”
En precies die institutie staat nu onder vuur.
Slotwoord: Het oordeel van de tijd.
De oorlog in Oekraïne wordt vaak beschreven in termen van frontlijnen, territorium en dronestrategieën. Maar oorlog is nooit alleen een militair verhaal. Het is ook een verhaal van vertrouwen, van macht, van belangen en van mensen die in posities worden geduwd waarvan ze nooit hadden gedacht dat ze er zouden staan.
Zelensky is internationaal jarenlang gevierd als de belichaming van verzet en leiderschap. Maar zoals ook Hommel opmerkt: wellicht was hij nooit meer dan een pion, een pion van bondgenoten met grote belangen, een pion in een oorlog die veel groter is dan hemzelf. Misschien weet hij dat inmiddels. Misschien binnenkort. Misschien ook nooit.
Wat resteert is een werkelijkheid die zich niet meer laat samenvatten in slogans of filmpjes. Een werkelijkheid waarin de Russische opmars, de Amerikaanse geopolitieke berekening, de Oekraïense corruptieschandalen en de interne machtsdynamiek rond Jermak samenkomen op één punt: Zelensky staat op een richel die steeds smaller wordt.
En zoals het in oorlog vaak gaat, is het niet de vraag of er iets gaat veranderen, maar wanneer.■
Bron: Tweet van Jan B. Hommel.
