Met een provocerende stelling opent Rypke Zeilmaker zijn bijdrage in een YouTube-uitzending van De Nieuwe Wereld: de ecologische crisis bestaat niet, heeft nooit bestaan en zal ook nooit bestaan. Het is een uitspraak die direct de aandacht grijpt en die de toon zet voor een lang betoog waarin hij zijn visie ontvouwt op ecologie, natuurbeleid, bureaucratie en cultuur. In de uitzending bespreekt Zeilmaker fragmenten uit zijn eigen werk Liever dood dan slaaf en verwijst hij naar boeken van Steven Emmott en Simon Schama. Wat volgt is geen persoonlijke opinie van de redactie, maar een feitelijke weergave van wat in dit fragment wordt gezegd.
Volgens Zeilmaker is het begrip ‘ecologische crisis’ de afgelopen decennia uitgegroeid tot een dragend narratief onder wetgeving en beleid, met name in Nederland. Hij verwijst naar de Habitatrichtlijn en Natura 2000, die in zijn lezing samenhangen met internationale conferenties zoals de Rio Aardetop. Vanaf dat moment, zo stelt hij, is het idee verspreid dat menselijk handelen fundamenteel schadelijk is voor de aarde en dat consumptie en zelfs bestaan moreel problematisch zijn. Dat narratief zou volgens hem hebben geleid tot steeds verdergaande regelgeving en een groeiende rol van overheid en ambtenarij.
In zijn betoog maakt Zeilmaker onderscheid tussen ‘natuur’ en ‘milieu’. Natuur, zo zegt hij, is wat mensen ervaren: landschappen, dieren, planten en seizoenen. Milieu en ecologische crisis daarentegen beschouwt hij als abstracties, voortgekomen uit modellen en systeemanalyses die vanaf de jaren zestig en zeventig zijn ontwikkeld. Hij benadrukt herhaaldelijk dat begrippen als natuurdoelen en ecologische balans volgens hem geen objectieve grootheden zijn, maar door mensen bedachte doelen die vervolgens juridisch worden vastgelegd.
Een belangrijk thema in de uitzending is wat Zeilmaker aanduidt als een “misantropisch regelwoud”: een uitdijende bureaucratie die natuurgebruik steeds verder inperkt. Hij noemt voorbeelden waarbij burgers, boeren of vissers te maken krijgen met vergunningen, milieu-impactanalyses en stikstofberekeningen voor relatief kleine activiteiten. In zijn beschrijving leidt dit ertoe dat spontaan natuurgebruik wordt ontmoedigd en dat natuur in de beleving van veel mensen niet langer staat voor ontspanning of schoonheid, maar voor verboden en sancties.
Zeilmaker koppelt deze ontwikkeling aan ecologische modellen. Hij stelt dat zowel de ecologische crisis als het klimaatprobleem voortkomen uit statistische constructies en aannames binnen die modellen. Het klimaat noemt hij een statistische parameter en geen tastbaar verschijnsel; hetzelfde zou gelden voor de ecologische crisis. Hij illustreert dit met zijn persoonlijke ervaringen tijdens reizen door Europa en daarbuiten, waarbij hij zegt nergens een concrete ‘ecologische crisis’ te hebben waargenomen.
In het tweede deel van de uitzending plaatst Zeilmaker deze analyse in een bredere culturele context. Volgens hem is er geen ecologische, maar een culturele crisis gaande in het Westen. Die crisis uit zich in een sterk vertrouwen op systeemdenken en modelanalyses, waardoor mensen accepteren dat beleid wordt opgelegd dat diep ingrijpt in het dagelijks leven. Hij beschrijft dit als een vorm van sociale engineering.
Als tegenwicht verwijst Zeilmaker naar het boek Landscape and Memory van cultuurhistoricus Simon Schama. In dat werk wordt volgens hem een historisch en cultureel perspectief geboden op de relatie tussen mens en landschap. Die benadering zou laten zien dat de westerse cultuur eeuwenlang zorgvuldig met natuur is omgegaan en dat schuld- en crisisdenken daar geen recht aan doet. Natuur wordt daarin niet gestuurd door vastgestelde doelen, maar beleefd en gevormd binnen culturele tradities.
De uitzending eindigt met een oproep om ecologie opnieuw te begrijpen als ‘natuurlijke historie’ in plaats van systeemanalyse. In die visie verdwijnen natuurdoelen, habitatcodes en uitgebreide beleidskaders naar de achtergrond, en komt er ruimte voor een meer nuchtere omgang met natuur, waarin cultuur en landschap weer met elkaar verbonden zijn.
Of men het met deze analyse eens is of niet, de bijdrage van Rypke Zeilmaker in De Nieuwe Wereld laat zien hoe scherp en fundamenteel het debat over ecologie, beleid en cultuur kan worden gevoerd. Het fragment biedt een inkijk in een denkwijze die bestaande aannames ter discussie stelt en daarmee onvermijdelijk uitnodigt tot verdere reflectie.■
Bron: Cafe Weltschmertz met presentator Rypke Zeilmaker.
