Vier maanden na de vorming van het minderheidskabinet onder leiding van Rob Jetten maakt Radio Vrij Nederland tijdens het zomerreces de eerste balans op. In de uitzending, gepresenteerd door Joost Bekendam, worden de werking van het kabinet, de politieke verhoudingen in Den Haag en de vooruitzichten voor de komende maanden besproken.
Bekendam behandelt hoe het kabinet sinds februari opereert zonder automatische meerderheid in de Tweede Kamer. Het kabinet kondigde doorbraken aan en een nieuwe politieke cultuur met meer samenwerking in de polder en met oppositiepartijen. In de praktijk blijkt het complexer dan vooraf werd verwacht. Achterkamertjesgesprekken, deals met oppositiekamerleden en dreigementen over onderwerpen als abortus en begrotingen bepalen het proces.
Leiderschap onder druk.
Het gesprek opent met vergelijkingen tussen leiderschap in voetbal en politiek. De doorloopsnelheid van coaches en politici is hoog. Voorbeelden zijn Britse premiers met zeven wisselingen in tien jaar en coaches bij Manchester United na Sir Alex Ferguson. Ronald Koeman heeft als bondscoach drie premierschappen meegemaakt.
Ook de mogelijkheid dat Mark Rutte terugkeert als premier na zijn periode als NAVO-secretaris-generaal komt aan de orde. Rutte sprak aanvankelijk lovend over Donald Trump, maar sprak hem later voorzichtig tegen over Iran en betalingen, waarna Trump volgens de analyse afstand nam.
De bestuursstijl van Jetten.
Jetten kiest voor een andere aanpak dan Rutte. Hij kondigde het stikstofpakket persoonlijk aan en richt taskforces in om beleid aan te jagen. Bij asiel en incidenten rond asielzoekerscentra blijft hij meer op afstand. Volgens de uitzending positioneert Jetten zich boven het dagelijkse Kamergeweld en richt hij zich vooral op de coƶrdinatie binnen het kabinet.
Een experiment met een minderheidskabinet.
Vervolgens plaatst de analyse het minderheidskabinet in historische context. Na jaren van gedetailleerde regeerakkoorden leek een minderheidskabinet een mogelijkheid om het parlement meer ruimte te geven. Politicologen verwezen daarbij naar de Staatscommissie-Remkes en het Deense model.
Door de ontzuiling en de veranderde verhouding tussen partijen en hun achterban is het sluiten van compromissen echter ingewikkelder geworden. Partijen moeten voortdurend aantonen wat zij voor hun kiezers binnenhalen. Jetten leidt daardoor een kabinet dat voortdurend afhankelijk is van steun uit de Tweede Kamer.
De politicus die niet genoemd mag worden.
Daarna verschuift de aandacht naar Progressief Nederland, dat volgens de uitzending een centrale rol speelt in de onderhandelingen. VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zou het noemen van Jesse Klaver of Progressief Nederland zoveel mogelijk vermijden. In de uitzending wordt dit vergeleken met de figuur “die niet genoemd mag worden” uit de Harry Potter-verhalen.
Volgens de analyse hanteert Progressief Nederland een onderhandelingsstrategie waarbij iedere concessie van het kabinet direct wordt gevolgd door nieuwe eisen. Eerst draaide het om een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd, daarna volgden hervormingen van de WW en de ziektewet. Nadat het kabinet de AOW-maatregel introk, werden direct nieuwe voorwaarden gesteld.
Positionering van Progressief Nederland.
De analyse bespreekt vervolgens de positie van Progressief Nederland. De partij wil constructief overkomen om niet verantwoordelijk te worden gehouden voor een eventuele kabinetsval, terwijl zij tegelijkertijd hoge eisen stelt om het beleid te beĆÆnvloeden.
Stikstof vormt daarbij een belangrijke ondergrens. Daarnaast probeert de partij zich te profileren als vertegenwoordiger van werkend Nederland, met nadruk op mkb’ers en zelfstandigen tegenover het grootkapitaal. Discussies over box 3 en vermogensbelasting illustreren volgens de uitzending deze politieke positionering.
Vergrijzing en de rekening voor jongeren.
Ook de gevolgen van de vergrijzing komen uitgebreid aan bod. Het cohort van 65-plussers beschikt gemiddeld over de grootste vermogens, met afgeloste woningen en opgebouwde pensioenen. Jongeren kampen daarentegen vaker met studieschulden en hebben grote moeite een koopwoning te bemachtigen.
Door politieke besluitvorming steeds verder uit te stellen groeit volgens de analyse de ongelijkheid tussen generaties. Dat heeft gevolgen voor de economie, de productiviteit en uiteindelijk ook voor de houdbaarheid van de verzorgingsstaat.
Op weg naar Prinsjesdag.
De begrotingsonderhandelingen vormen het volgende belangrijke politieke moment. In de week voor het zomerreces vonden gesprekken plaats met Jesse Klaver en Joost Eerdmans. Voor Prinsjesdag zou idealiter duidelijkheid moeten bestaan over de begroting, al laat de VVD ruimte voor uitstel.
Volgens Bekendam is een volledig akkoord vĆ³Ć³r Prinsjesdag weinig waarschijnlijk. Het kabinet zal vermoedelijk overeind blijven, maar grote doorbraken lijken voorlopig uit te blijven. Het minderheidskabinet ontstond immers vooral uit politieke noodzaak.
De rol van Joost Eerdmans.
Ook Joost Eerdmans en de strategie van de VVD komen kort aan bod. Eerdmans hoopt dat het stikstofdossier wordt afgerond voordat nieuwe verkiezingen in beeld komen. Zijn eerdere contacten met Geert Wilders en de bijnaam “Joost Genuanceerdmans” worden daarbij kort aangehaald.
Een politiek experiment.
In de uitzending wordt het minderheidskabinet omschreven als een experiment binnen een sterk gefragmenteerd politiek landschap. Vier maanden na de start blijkt hoe afhankelijk deze bestuursvorm is van wisselende meerderheden en voortdurende onderhandelingen.
Grote politieke keuzes worden vooruitgeschoven, terwijl er onder kiezers na meerdere verkiezingen in korte tijd weinig enthousiasme bestaat voor opnieuw een gang naar de stembus. De Provinciale Statenverkiezingen van 2027 kunnen bovendien de machtsverhoudingen in de Eerste Kamer opnieuw veranderen.
Conclusie.
Vier maanden na de start van het kabinet laat de eerste balans zien dat regeren zonder vaste meerderheid afhankelijk blijft van voortdurende onderhandelingen, wisselende meerderheden en politieke afwegingen. De komende begrotingsonderhandelingen en de periode richting Prinsjesdag zullen bepalend zijn voor het verdere verloop van dit politieke experiment.
Radio Vrij Nederland, voortgekomen uit de tijdens de Duitse bezetting opgerichte illegale verzetskrant met het motto ‘Grappig als het kan, ernstig als het moet’, zegt deze ontwikkelingen als onafhankelijke organisatie te blijven volgen.ā
