In de schaduw van miljoenen doden die elkaar uitroeiden terwijl zij op papier nog christelijke naties vormden, onthult een monumentaal historisch werk hoe geloof zowel tot heldendom als tot collaboratie leidde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit is de kern van de YouTube-reportage van Café Weltschmerz, gepresenteerd door Rypke Zeilmaker, waarin hij het boek God in de oorlog. De rol van de Kerk in Europa 1939-1945 van historicus Jan Bank bespreekt. Het werk kostte de auteur tien jaar en verscheen in 2015 bij Uitgeverij Balans.
De rol van christenen en kerken was tweeslachtig: van volgzaamheid en collaboratie met het nazi-regime tot burgerlijke ongehoorzaamheid en de dood in kampen. Op papier christelijke naties roeiden elkaars geloofsgenoten opnieuw bij miljoenen uit, net als bij de Eerste Wereldoorlog. Er waren helden die uit hun geloof gemotiveerd in opstand kwamen tegen deportatie van medeburgers, maar ook kerken die voor collaboratie kozen uit zelfbehoud.
Toch verklaart dat nog niet waarom miljoenen christenen zich desondanks achter Hitler schaarden. Juist daar begint het meest ongemakkelijke deel van het verhaal.
Hoofdstuk 1| De kaarten van bezetting en geloof.
Jan Bank levert een monumentaal werk met twee kaartjes. Eén geloofskaart toont de verspreiding van religies: paars voor katholicisme, samen met orthodoxie en protestantisme. De andere kaart toont het hoogtepunt van de nazi-bezetting in 1942, toen de oorlogsmachine van Hitler nog niet bij Stalingrad tot overgave was gedwongen en zich op het maximum van de bezetting bevond.
Wat die kaarten echter niet laten zien, is de ideologie die achter de bezetting schuilging.
Hoofdstuk 2 | Een paganistisch regime.
De nazi’s vormden een paganistisch regime, het duidelijkst zichtbaar bij Heinrich Himmler met zijn riddersymboliek, heidensymboliek en SS-runen. Men wilde een voorchristelijk wereldbeeld uitdragen. Ook bij Goebbels klonk dit door: het christendom en de op de nacht van de Joden geïnspireerde geloven werden als ouderwetse gedachten afgedaan waarvan men af moest.
Het regime liet zich inspireren door Nietzsche, de wil tot macht, waarbij macht alleen telt, terwijl het christendom een slavenmoraal leerde. Het nazi-regime gelijkstellen met het katholicisme gaat nergens over; de nazi’s waren antichristelijk en anti-Joods.
Toch bleef de vraag open hoe christelijke landen zich hiertoe verhielden.
Hoofdstuk 3 | Meebuigen en de Ariërverklaring.
In toen nog overwegend katholieke en protestantse landen, die de christelijke waarde van de naaste liefhebben zouden moeten kennen, vond toch massaal meebuigen plaats. Binnen delen van het protestantse kerkelijke landschap werd de Ariërverklaring geaccepteerd of ondersteund.
Hitler was een man die de wetenschap aan zijn kant vond staan; de wetenschap van die tijd was wetenschapsverheerlijking. Op basis van een valse interpretatie van Romeinen 13, waarin de overheid Gods dienaresse wordt genoemd, meende men mee te moeten doen.
De verdienste van Jan Bank is dat hij bij de historische feiten blijft en laat zien dat binnen iedere religie goede mensen waren die hun hart en waarden volgden, maar ook mensen die er letterlijk in meegingen.
Hoe dat in de praktijk uitpakte, bleek onder meer in Oost-Europa.
Hoofdstuk 4 | Ontvangst in Oekraïne.
Toen de nazi’s bij de Oekraïners binnenmarcheerden, werden zij als bevrijders binnengehaald omdat velen dachten van Stalin af te zijn. De orthodoxe kerk moedigde daar soms actief de vervolging van Joden aan, omdat men zich verwant voelde met de nazi’s.
Het boek laat zien dat geen enkel geloof op zichzelf bescherming biedt tegen morele ontsporing.
Tegenover die collaboratie stonden echter ook helden.
Hoofdstuk 5 | Titus Brandsma
Een heldhaftig voorbeeld is Titus Brandsma, een katholieke priester uit Friesland. Hij richtte in Dokkum een Bonifatius-heiligdom op en was betrokken bij de katholieke revival in Nederland.
Vanuit zijn geloof verzette Brandsma zich tegen de systematische uitsluiting en vervolging van Joden. Hij zag hoe een bevolkingsgroep stap voor stap uit de samenleving werd verwijderd. Zijn verzet kostte hem uiteindelijk het leven in een concentratiekamp.
Ook anderen betaalden dezelfde prijs.
Hoofdstuk 6 | Dietrich Bonhoeffer en de collaborateurs.
Dietrich Bonhoeffer is eveneens iemand die in de nazigevangenis stierf omdat hij zich uitsprak en niet anders kon dan vanuit zijn geloof getuigen. Ook dit bekostte hij met de dood.
Er waren ook voorbeelden van katholieken die actief collaboreerden met het naziregime. De metropoliet van Oekraïne en Russisch-orthodoxe patriarchen gooiden het op een akkoord met de nazi’s omdat zij al een hekel aan Joden hadden. De grootmoefti van de Palestijnen kwam als balling logeren bij Hitler. Er waren Handschar-divisies die actief samen met de nazi’s op Jodenjacht gingen.
Het boek van Jan Bank is een ongelooflijk rijk geschakeerd werk waarin zichtbaar wordt dat religie niet beslist een bescherming is tegen morele wandaden en dat ook het tegendeel kan gebeuren, vanuit een eerlijke beschouwing. Bank wilde voor zichzelf zien welk verschil God eigenlijk maakt.
Er is een rijke geschiedenis van christelijke vervolging van Joden, genoemd vanuit de katholieke kerk en ook vanuit het protestantisme; de lutheranen waren niet bepaald pro-Joods. Na de oorlog kwam een beweging op tegen de vervangingstheologie, die ervoor had gezorgd dat christenen zich nodeloos afzetten tegen het jodendom, terwijl christenen het Oude Testament één op één hadden overgenomen. Vanuit Jozef Kringen en uiteindelijk ook de katholieke kerk is daar kritisch naar gekeken.
Na honderden pagina’s onderzoek blijft uiteindelijk één ongemakkelijke conclusie overeind. Religie bleek geen garantie tegen moreel falen. Sommige gelovigen hielpen mee aan vervolging en vernietiging. Andere gelovigen offerden hun leven op om daartegen in verzet te komen. Het verschil zat niet in de kerk, niet in de leer en niet in het etiket christelijk. Het verschil zat in de keuzes die mensen maakten toen gehoorzaamheid veiliger werd dan moed.
Juist daarom blijft de vraag van Jan Bank bijna tachtig jaar later nog altijd boven het Europese verleden hangen: welk verschil maakt God wanneer de beschaving instort?■
Bron: Wat deed God in De Oorlog? | Rypke Zeilmaker
