In een YouTube-reportage van Café Weltschmerz, gepresenteerd door Rypke Zeilmaker, staat een onderwerp centraal dat volgens hem al tientallen jaren zichtbaar is in Europa en Nederland: de relatie tussen migratie, islam, culturele identiteit en de voorspellingen van de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington. De uitzending, gepubliceerd op 5 juni 2026, vertrekt vanuit Huntingtons boek Botsende Beschavingen uit 1997 en verbindt de daarin beschreven ontwikkelingen aan hedendaagse maatschappelijke discussies over integratie, religie, demografie en nationale identiteit.
KADER: Hoe groeit de islamitische gemeenschap in Nederland?
De groei van de islamitische gemeenschap in Nederland wordt doorgaans verklaard door een combinatie van vier factoren: migratie, gezinsvorming, geboortecijfers en religieuze continuïteit.
1. Migratie.
Sinds de jaren zestig kwamen arbeidsmigranten uit onder meer Turkije en Marokko naar Nederland. Later volgden gezinshereniging, gezinsvorming en verschillende asielmigratiestromen uit landen als Syrië, Afghanistan, Irak en Somalië. Hierdoor groeide het aantal inwoners met een islamitische achtergrond geleidelijk.
2. Hogere geboortecijfers.
In veel migrantengemeenschappen lag het geboortecijfer lange tijd hoger dan het Nederlandse gemiddelde. Hoewel die verschillen in de loop der jaren kleiner zijn geworden, heeft dit wel bijgedragen aan de groei van de moslimbevolking.
3. Sterke religieuze overdracht.
Waar traditionele christelijke kerken in Nederland al decennia te maken hebben met secularisatie*, wordt religie binnen veel islamitische gezinnen relatief sterk van generatie op generatie doorgegeven. Daardoor blijft een aanzienlijk deel van de tweede en derde generatie zich identificeren als moslim.
* Secularisatie
Met secularisatie wordt bedoeld dat religie haar centrale plaats in de samenleving verliest. Kerkbezoek neemt af, traditionele geloofsovertuigingen worden minder vanzelfsprekend en maatschappelijke normen worden steeds minder door religie bepaald. Samuel Huntington stelde dat juist deze ontwikkeling in het Westen heeft bijgedragen aan een zoektocht naar nieuwe vormen van identiteit, terwijl in delen van de islamitische wereld juist sprake was van een religieuze heropleving.4. Internationale ontwikkelingen.
Conflicten in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en delen van Azië hebben geleid tot nieuwe migratiestromen richting Europa. Hierdoor groeiden islamitische gemeenschappen in veel West-Europese landen verder.
Samuel Huntington en de ‘Grote Heropleving’.
Samuel Huntington stelde in Botsende Beschavingen (1997) dat de heropleving van religieuze identiteit niet alleen een gevolg was van geloof, maar ook van sociale veranderingen. Volgens hem zorgden bevolkingsgroei, verstedelijking, modernisering en globalisering ervoor dat veel mensen opnieuw houvast zochten in religie en cultuur.
Huntington noemde dit verschijnsel de “Islamic Resurgence” of “Grote Heropleving”. Daarbij wees hij erop dat juist delen van de opgeleide middenklasse en stedelijke bevolking zich opnieuw gingen identificeren met de islam. Volgens zijn analyse was dit geen terugkeer naar het verleden, maar een moderne politieke en culturele beweging.
Nederland in het debat.
Critici van het Nederlandse migratiebeleid wijzen erop dat langdurige immigratie, gecombineerd met demografische verschillen en culturele zelforganisatie, leidt tot een zichtbaardere aanwezigheid van islamitische instellingen, moskeeën, scholen en religieuze organisaties.
Voorstanders van immigratie benadrukken daarentegen dat de meeste moslims deelnemen aan de Nederlandse samenleving en dat religieuze vrijheid onderdeel is van de democratische rechtsstaat.
De discussie draait daardoor niet alleen om aantallen, maar ook om vragen over integratie, culturele identiteit, sociale cohesie en de toekomst van de Nederlandse samenleving.
Zeilmaker opent zijn betoog met de stelling dat veel Nederlanders sinds de opkomst van Pim Fortuyn hoofddoeken en de islam associëren met achterlijkheid. Volgens hem bestaat er echter een andere interpretatie die volgens Huntington belangrijk is om te begrijpen. Voor veel nieuwe moslims zou het zichtbaar uitdragen van religie juist niet worden gezien als een stap terug, maar als een teken van vooruitgang en sociale samenhang. In die visie vormt religieuze identiteit een tegenwicht tegen wat wordt beschouwd als doorgeschoten westers liberalisme. Die ontwikkeling koppelt hij aan wat Huntington omschreef als een “grote heropleving” van religieuze en culturele identiteit.
Tijdens de uitzending verwijst Zeilmaker naar de politieke discussies die in Nederland al sinds het begin van deze eeuw worden gevoerd. Hij noemt daarbij Pim Fortuyn en verwijst eveneens naar de spanningen die ontstonden rond kritiek op de islam. Volgens hem werd al vroeg zichtbaar dat discussies over religie, cultuur en integratie niet zonder maatschappelijke gevolgen waren. Vanuit dat vertrekpunt komt hij uit bij het werk van Huntington, dat volgens hem reeds voor de aanslagen van 11 september 2001 belangrijke ontwikkelingen beschreef die later zichtbaar zouden worden.
Een belangrijk onderdeel van zijn betoog betreft Huntingtons analyse van nieuwe geopolitieke breuklijnen na het einde van de Koude Oorlog. Volgens Zeilmaker voorspelde Huntington dat toekomstige conflicten minder zouden draaien om ideologie en meer om beschavingen, culturen en religieuze identiteiten. Daarbij wijst hij erop dat Huntington ook spanningen tussen Rusland en het Westen beschreef, die volgens hem later zichtbaar werden in het conflict rond Oekraïne. Tegelijkertijd merkt hij op dat Huntington schreef voor de Council on Foreign Relations, een invloedrijke Amerikaanse denktank. Daardoor bespreekt hij eveneens de mogelijkheid dat dergelijke analyses door critici worden gezien als zelfvervullende voorspellingen.
In dat verband verwijst Rypke naar Amerikaanse buitenlandse politiek. Hij noemt onder meer de steun die volgens hem in het verleden werd gegeven aan islamitische strijdgroepen in Afghanistan tijdens de strijd tegen de Sovjet-Unie. Ook noemt hij Libië en Syrië als voorbeelden van landen waar westerse interventies volgens hem hebben geleid tot nieuwe machtsverhoudingen. In zijn beschrijving worden leiders als Muammar Gaddafi en de familie Assad gepresenteerd als machthebbers die islamitische extremistische stromingen onder controle hielden voordat internationale conflicten de situatie veranderden.
Een centraal thema in de uitzending is de vraag hoe de islamitische heropleving moet worden begrepen. Zeilmaker benadrukt dat Huntington deze ontwikkeling niet beschreef als een terugkeer naar het verleden, maar als een moderne beweging. Volgens hem ontstond die heropleving onder invloed van economische veranderingen, bevolkingsgroei en een zoektocht naar identiteit. Hij verwijst naar de Arabische Lente en de verkiezingen in Egypte, waarbij volgens hem de Moslimbroederschap democratisch aan de macht kwam. Voor hem vormt dat een voorbeeld van de manier waarop religieuze identiteit opnieuw een politieke factor werd in verschillende islamitische landen.
Volgens Zeilmaker wordt in het Westen vaak aangenomen dat modernisering automatisch leidt tot secularisering. Hij stelt echter dat Huntington juist het tegenovergestelde beschreef. In verschillende landen zouden niet de minst ontwikkelde groepen, maar juist delen van de opgeleide elite opnieuw aansluiting hebben gezocht bij religieuze tradities. Als voorbeeld noemt hij Iran, waar volgens hem ook studenten en hoger opgeleiden zich opnieuw op de islam oriënteerden.
Daarnaast bespreekt hij Turkije. Hij verwijst naar Mustafa Kemal Atatürk, die in de eerste decennia van de Turkse republiek een sterk seculier model nastreefde. Volgens Zeilmaker probeerde Atatürk de invloed van religie terug te dringen omdat secularisering werd gekoppeld aan modernisering en aansluiting bij Europa. In zijn analyse is de latere ontwikkeling onder president Erdoğan een illustratie van de beperkingen van dat project. Hij beschrijft dit als een voorbeeld van de culturele breuklijnen waar Huntington over schreef.
Migratie vormt een ander belangrijk onderwerp in de reportage. Volgens Zeilmaker leidt bevolkingsgroei in delen van de islamitische wereld tot migratiedruk richting Europa. Hij verbindt die ontwikkeling aan demografische verschillen tussen islamitische landen en westerse samenlevingen. Daarbij stelt hij dat de combinatie van bevolkingsgroei, economische ongelijkheid en culturele identiteit volgens Huntington belangrijke factoren zijn achter migratiebewegingen.
Tijdens zijn betoog beschrijft Zeilmaker ook persoonlijke ervaringen. Zo vertelt hij over een valkeniersfestival in Engeland dat werd gesponsord door Arabische financiers. Hij zegt dat tijdens dat evenement een kruis op een tempelierskostuum moest worden verwijderd omdat dit als beledigend werd beschouwd. Voor hem illustreert deze gebeurtenis hoe culturele en religieuze gevoeligheden volgens hem in de praktijk zichtbaar worden.
Verder bespreekt hij verschillen tussen westerse en islamitische samenlevingen. Hij stelt dat veel moslims zichzelf niet zien als achterlijk of traditioneel, maar juist als mensen die bewust afstand nemen van aspecten van de moderne westerse cultuur. Volgens zijn interpretatie van Huntington wordt religieuze herbronning door deze groepen gezien als een vorm van vooruitgang.
Een terugkerend thema in de uitzending is de vraag wat een samenleving bindt. Zeilmaker stelt dat westerse staten historisch sterk verbonden waren met nationale identiteiten, terwijl de islam volgens hem andere vormen van verbondenheid kent. Hij beschrijft dit als een meer tribale structuur waarin loyaliteiten zich anders organiseren dan binnen moderne natiestaten. Daarbij verwijst hij naar verschillen tussen soennitische en sjiitische stromingen en naar conflicten tussen verschillende groepen binnen de islamitische wereld.
De uitzending bevat daarnaast een bespreking van de oorlog in voormalig Joegoslavië. Zeilmaker verwijst naar een passage uit Botsende Beschavingen waarin Sarajevo wordt beschreven. Hij haalt een voorbeeld aan van demonstraties waarbij Turkse en Saoedische vlaggen werden gedragen. Volgens de interpretatie die hij geeft, zag Huntington daarin een aanwijzing dat culturele en religieuze loyaliteiten soms sterker kunnen zijn dan politieke of internationale verbondenheid met organisaties als de NAVO of de Verenigde Naties.
Vanuit deze analyse trekt Rypke Zeilmaker een lijn naar hedendaagse discussies over integratie en loyaliteit. Hij stelt dat culturele identiteit volgens Huntington een belangrijke factor blijft in samenlevingen en dat deze niet eenvoudig verdwijnt door economische ontwikkeling of globalisering. Daarmee verbindt hij historische voorbeelden aan actuele discussies in Nederland.
Ook de Nederlandse veiligheidsdiensten komen in zijn betoog aan bod. Zeilmaker verwijst naar de ontwikkeling van terrorismebestrijding na 9/11 en bespreekt de rol van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Volgens hem verschoof de aandacht in de loop der jaren van islamitische radicalisering naar bredere vormen van radicalisering. Hij presenteert dit als onderdeel van een veranderend politiek en maatschappelijk debat.
Een ander onderdeel van de uitzending draait om de vraag hoe het Westen zichzelf definieert. Zeilmaker stelt dat veel discussies over identiteit voortkomen uit onzekerheid over cultuur, geschiedenis en traditie. Daarbij verwijst hij naar Friesland, Friese cultuur en zijn eigen boek Liever dood dan Slaaf. Ook noemt hij initiatieven zoals StrijdT-bier en kleding met Friese symboliek als voorbeelden van culturele herwaardering.
In dat kader bespreekt hij eveneens maatschappelijke ontwikkelingen die volgens hem samenhangen met individualisering en liberalisering. Hij beschrijft een beeld van het Westen waarin traditionele verbanden onder druk staan en waarin culturele zekerheden minder vanzelfsprekend zijn geworden. Volgens zijn analyse leidt dat tot een zoektocht naar identiteit, zowel onder autochtone Europeanen als onder migranten en religieuze gemeenschappen.
Verder komt het begrip narcisme aan bod. Zeilmaker contrasteert dit met gemeenschapsvorming en stelt dat moderne samenlevingen volgens hem te veel gericht zijn geraakt op individuele profilering. In zijn betoog wordt culturele continuïteit gepresenteerd als een alternatief voor wat hij beschouwt als een doorgeschoten vorm van individualisme.
Aan het einde van de uitzending keert Zeilmaker terug naar het boek van Huntington. Hij noemt het werk profetisch en stelt dat veel van de daarin beschreven ontwikkelingen volgens hem nog steeds zichtbaar zijn. Daarbij benadrukt hij het belang van culturele zelfdefinitie, kennis van de eigen geschiedenis en debat over identiteit. Ook verwijst hij naar de christelijke traditie als onderdeel van de Europese cultuurgeschiedenis.
De reportage van Café Weltschmerz presenteert daarmee een uitgebreide bespreking van Samuel Huntingtons Botsende Beschavingen en verbindt de daarin beschreven ideeën aan hedendaagse thema’s zoals migratie, religieuze identiteit, geopolitiek, demografie en nationale cultuur. Vanuit historische voorbeelden, persoonlijke ervaringen en actuele ontwikkelingen wordt een beeld geschetst van een samenleving die volgens de spreker wordt geconfronteerd met fundamentele vragen over identiteit, loyaliteit en culturele continuïteit. De centrale boodschap van de uitzending is dat deze vraagstukken volgens hem niet nieuw zijn, maar al decennia geleden werden beschreven in het werk van Huntington en volgens hem nog altijd een belangrijke rol spelen in het publieke debat.■
