AI doet voor 2035 zeventig procent van het werk.

Common Sense #45 bij LightHouseTV.

In 2035 doet AI volgens ondernemer Ad Nederlof zeventig procent van het werk dat vandaag nog door mensen wordt gedaan. Voor 2030 is dat dertig procent. In dezelfde aflevering noemt hij AI mogelijk gevaarlijker voor het voortbestaan van de mensheid dan de atoombom en herinnert hij aan Elon Musk, die de kans dat AI de mensheid uitroeit op twintig procent zette. De YouTube-reportage van LightHouseTV, gepresenteerd door Ad Nederlof en Cor Molenaar, legt die cijfers naast callcenters, ambtenaren, humanoids, basisinkomen en het ontbreken van beleid. Common Sense is wekelijks te zien bij LightHouseTV. Emeritus hoogleraar Cor Molenaar en topondernemer Ad Nederlof bespreken vanuit wetenschap en ondernemerschap politiek, geopolitiek, economie, technologie en maatschappij. Aflevering 45 is de tweede die zij samen produceren.

AI is ouder dan de hype.

Cor Molenaar haalt AI uit de hype door terug te kijken. Wat nu artificial intelligence heet, gebeurde in de jaren negentig al met clusteranalyse op reizigersgedrag. Hij had adviesopdrachten voor onder meer de KLM met Flying Dutchman. Daarbij werd het gedrag van consumenten en reizigers geanalyseerd en voorspeld op basis van terugkerende patronen.

Met programma’s als SPSS en SAS konden bedrijven proactief advies geven. Bluewing moest Silverwing worden, met aanbevelingen over intercontinentale vluchten en leefpunten. Clustertechnologie bracht gelijksoortige mensen bij elkaar en vormde de basis voor geografische databases waarin complete wijken vergelijkbaar gedrag vertoonden. Later verschoof de aandacht naar psychografische kenmerken: niet alleen wat iemand verdient, maar wie iemand is en hoe hij zich gedraagt.

Volgens Molenaar was dat de voorloper van AI. In marketing werd deze techniek al volop toegepast. Toen internet verscheen, gebeurde hetzelfde. Er was weinig regie, veel scepsis en nauwelijks besef van de impact die de technologie zou hebben op bedrijven, koopgedrag en de samenleving. Achteraf gezien was die onderschatting naïef. Volgens Molenaar herhaalt dat patroon zich bij vrijwel iedere technologische revolutie.

Waarom deze revolutie anders is.

Ad Nederlof onderscheidt drie grote technologische golven. Eerst kwam de computer, van mainframe tot microcomputer. Daarna volgde internet, dat in de jaren negentig bekendstond als de information highway. Die ontwikkeling veranderde retail, communicatie, cloudtechnologie en maakte bedrijven als Uber mogelijk.

Volgens Nederlof verschilt AI fundamenteel van die eerdere innovaties. Computers en internet waren uiteindelijk geavanceerde rekentechnologieën. AI is volgens hem de eerste technologie die kan leren en zelfstandig kan denken. Bovendien gebeurt dat in een tempo dat voor het menselijk brein nauwelijks te bevatten is.

Drie jaar geleden voorspelde Nederlof tijdens een lezing in Lissabon al dat contactcenteragents grotendeels zouden verdwijnen doordat AI hun werk zou overnemen. De reactie was fel. Mensen belden hem op en sommigen uitten zelfs bedreigingen. Inmiddels ziet hij die ontwikkeling in volle gang plaatsvinden.

Deskundigen stapelen verwachtingen, risico’s en waarschuwingen op elkaar. Toch weet niemand precies waar AI uiteindelijk toe leidt. Juist daarom verschuift het debat naar arbeidsmarkt, basisinkomen, regulering, geopolitieke belangen en economische gevolgen. De centrale vraag wordt niet langer wat AI kan, maar hoe de mens omgaat met iets dat mogelijk intelligenter wordt dan hijzelf.

De smartphone als voorbode.

In 2007 verscheen de iPhone. Binnen twintig jaar verhuisde technologie van fabriekshallen en kantoorcomplexen naar de broekzak van vrijwel iedereen. Een leven zonder smartphone is nauwelijks nog voorstelbaar.

Volgens Molenaar heeft die ontwikkeling niet alleen voordelen gebracht. Mensen grijpen tijdens elk rustmoment naar hun telefoon. Sociale media versterken bubbels waarin gelijkgestemden elkaar bevestigen. Navigeren gebeurt via apps, informatie wordt voorgeschoteld door algoritmes en steeds vaker vormen technologie en AI een verlengstuk van het eigen denken.

Hij stelt dat mensen daardoor minder zelfstandig nadenken. Waar vroeger oriëntatievermogen en geheugen essentieel waren, nemen technologie en kunstmatige intelligentie steeds meer van die functies over. De smartphone was volgens hem de eerste stap naar een samenleving waarin menselijke denkprocessen geleidelijk worden uitbesteed aan machines.

De arbeidsmarkt wordt opgeschud.

Routinewerk wordt volgens de podcast nu al overgenomen. Bestellingen, betalingsbevestigingen, klantonderzoeken en talloze administratieve processen verlopen grotendeels automatisch. Dat gebeurt inmiddels zo vanzelfsprekend dat vrijwel niemand het nog opmerkt.

De gevolgen voor de arbeidsmarkt kunnen enorm zijn. Nederlof en Molenaar schetsen een toekomst waarin een deel van de bevolking niet langer hoeft te werken om een inkomen te ontvangen. Mensen die hun werk vooral doen om de rekeningen te betalen zouden zich kunnen richten op vrijwilligerswerk, mantelzorg, verenigingen of andere maatschappelijke activiteiten.

Voor mensen die juist voldoening halen uit hun beroep ligt dat anders. Vooral sectoren zoals accountancy, advocatuur en zakelijke dienstverlening zullen volgens hen een groot deel van hun werkzaamheden zien verschuiven naar AI-systemen. Het werk verdwijnt niet volledig, maar er zijn veel minder mensen nodig om hetzelfde resultaat te bereiken.

Bij callcenters is die ontwikkeling al zichtbaar. Vrijwel iedere medewerker die werkt met een AI-assistent wordt dertig tot veertig procent productiever. Daardoor kunnen bedrijven hetzelfde werk uitvoeren met aanzienlijk minder personeel. Volgens de sprekers zal dat patroon zich uiteindelijk in vrijwel iedere bedrijfstak herhalen.

De overheid loopt achter.

Volgens de podcast speelt deze ontwikkeling zich niet af in een verre toekomst, maar binnen vijf jaar. Toch ontbreekt volgens de sprekers vrijwel ieder serieus beleidskader.

In Silicon Valley klinkt al jaren de waarschuwing dat technologische ontwikkeling niet te stoppen is. Politici zouden echter vooral bezig zijn met de problemen van vandaag. Daardoor ontbreekt een visie op de samenleving van morgen.

Terwijl de overheid kijkt naar personeelstekorten, hogere pensioenleeftijden en een vergrijzende bevolking, wordt volgens Nederlof onvoldoende nagedacht over een wereld waarin AI een groot deel van het werk overneemt. Jongeren lezen minder, communicatie verschuift naar beeld en algoritmes bepalen steeds vaker welke informatie mensen bereiken. Volgens de podcast reageren beleidsmakers vooral op bestaande ontwikkelingen, terwijl de grote veranderingen zich al aandienen.

Waar komt het geld vandaan?

Een van de belangrijkste vragen is hoe een samenleving met minder werkenden financieel overeind blijft. Bill Gates stelde eerder voor om AI-toepassingen die menselijke arbeid vervangen extra te belasten.

Volgens de podcast kan de overheid zelf enorme besparingen realiseren. Het aantal ambtenaren zou op termijn kunnen halveren en veel administratieve processen kunnen efficiënter worden uitgevoerd. Tegelijkertijd stijgt de productiviteit per medewerker.

Dat betekent echter niet dat de financieringsvraag verdwijnt. Wanneer miljoenen mensen minder werken of helemaal niet meer hoeven te werken, moet een nieuw financieel model ontstaan. Belastingen, sociale zekerheid en overheidsuitgaven zullen volgens de sprekers fundamenteel moeten veranderen.

Van ambtenaar naar andere taken.

Volgens Molenaar hoeft minder werk niet automatisch een achteruitgang te betekenen. Veel mensen gaan volgens hem met tegenzin naar hun baan. Wanneer een deel van dat werk verdwijnt, ontstaat ruimte voor activiteiten die mensen werkelijk leuk vinden.

Vrijgekomen tijd kan worden besteed aan sportverenigingen, cultuur, mantelzorg, onderwijs of andere maatschappelijke taken. Verborgen talenten krijgen meer ruimte om zich te ontwikkelen. In die visie ontstaat geen samenleving van passiviteit, maar juist een samenleving waarin creativiteit en betrokkenheid centraal staan.

Werk zal bovendien niet volledig verdwijnen. Meer vrije tijd creëert ook nieuwe economische activiteiten. Dat gebeurde eerder tijdens de computerrevolutie en volgens de sprekers zal dat opnieuw gebeuren tijdens het AI-tijdperk.

Humanoids nemen het fysieke werk over.

Waar veel mensen AI vooral associëren met kantoorwerk, kijken Nederlof en Molenaar ook naar humanoids. Deze mensachtige robots zouden in de toekomst fysiek werk kunnen uitvoeren dat nu nog door mensen wordt gedaan.

Straatwerk, bouwactiviteiten, huishoudelijke taken, schoonmaken, strijken, stofzuigen en logistieke werkzaamheden kunnen volgens hen steeds vaker door machines worden uitgevoerd. Daarmee komt niet alleen geestelijke arbeid onder druk te staan, maar ook fysiek werk.

Volgens de podcast is dat geen reden voor paniek. Technologie heeft altijd werkzaamheden vervangen. De uitdaging ligt niet in het tegenhouden van innovatie, maar in het organiseren van de maatschappelijke gevolgen ervan. Zonder voorbereiding dreigen sociale spanningen wanneer grote groepen mensen hun baan verliezen terwijl de productiviteit blijft stijgen.

Werken hoeft niet meer, maar mag.

De traditionele opvatting dat iedereen moet werken om te kunnen leven staat volgens de podcast onder druk. Waar vroeger gold dat wie niet werkte ook niet at, ontstaat mogelijk een samenleving waarin werken een keuze wordt.

Een basisinkomen moet daarbij een redelijk bestaan garanderen. Ondernemerschap, innovatie en economische groei blijven bestaan, maar de verdeling van de opbrengsten verandert. Volgens Nederlof vraagt dat om een volledig nieuwe manier van denken over fiscaliteit, arbeid en maatschappelijke organisatie.

AI raakt daarmee niet alleen technologie, maar ook privacy, economie, werkgelegenheid en de inrichting van de samenleving zelf.

Het echte gevaar.

Ondanks zijn optimisme benadrukt Nederlof één risico boven alle andere. Voor het eerst ontwikkelt de mens iets dat mogelijk intelligenter wordt dan hijzelf.

Daarom pleit hij voor internationale afspraken tussen grootmachten als de Verenigde Staten, China, India en Rusland. Net zoals kernwapens internationale verdragen vereisten, zou ook AI volgens hem mondiale regulering nodig hebben.

Nieuwe technologie stuit altijd op weerstand. Dat gold voor de fiets, de auto, televisie en automatisering. Volgens de sprekers leidt overdreven doemdenken zelden tot oplossingen. De uitdaging is niet om vooruitgang te stoppen, maar om haar verstandig te begeleiden.

De samenleving van 2035.

De AI-industrie vertegenwoordigt volgens Nederlof inmiddels een economische omvang die groter is dan het budget van heel Europa. De ontwikkeling stopt niet en versnelt alleen maar verder.

Tegen 2030 zou dertig procent van het huidige werk verdwenen kunnen zijn. Tegen 2035 loopt dat volgens zijn voorspelling op tot zeventig procent. Callcenters zijn nu al tientallen procenten productiever. Ambtenaren kunnen deels worden vervangen. Humanoids nemen fysiek werk over. Werken wordt mogelijk een keuze in plaats van een noodzaak.

Daar staat één ongemakkelijke conclusie tegenover: volgens de sprekers bestaat er nog nauwelijks beleid voor een ontwikkeling die de samenleving fundamenteel kan veranderen. De technologie gaat door. De vraag is niet of AI de wereld verandert, maar of de wereld snel genoeg verandert om AI bij te houden.■