De trekkers worden weer gestart. Woensdag trekken boeren opnieuw naar Den Haag, waar de Tweede Kamer debatteert over het nieuwe stikstofplan van het minderheidskabinet-Jetten. Op steeds meer plaatsen hangen Nederlandse vlaggen alweer ondersteboven. Terwijl het kabinet 20 miljard euro uittrekt om Nederland van het stikstofslot te halen, groeit op het platteland vooral de woede. In de speciale live-uitzending van Dwars door de Politiek op YouTube analyseerde Marianne Zwagerman samen met stikstofdeskundige ir. Wouter de Heij de nieuwe kamerbrief van D66-minister van Landbouw Jaimi van Essen. De minister belooft perspectief voor boeren, natuurherstel en het weer op gang brengen van de vergunningverlening. Volgens De Heij laat de praktijk echter een ander beeld zien: kritische boerenorganisaties bleven buiten de deur, de belangrijkste knelpunten worden niet opgelost en de vergunningverlening blijft vastlopen.
De brief met tien bijlagen werd vrijdagavond laat, na nachtelijke onderhandelingen, naar de Tweede Kamer gestuurd. Nog diezelfde middag volgde een persconferentie Ć©n een promotievideo. Daarin fietst de minister ontspannen door een bos en vertelt hij hoe belangrijk natuurherstel is. De video werd breed gedeeld via D66-kanalen en leidde vrijwel direct tot kritiek. Terwijl de minister zichzelf in een promotievideo door het bos fietst, starten boeren overal in het land hun trekkers. Het contrast kon nauwelijks groter zijn.
De Heij presenteerde eerder samen met collegaās, onder wie Wim de Vries, het rapport Van Verwarring naar Verbinding aan de minister. Daarna volgde een technische briefing in de Tweede Kamer. De landsadvocaat beoordeelde het rapport volgens De Heij overwegend positief, zowel inhoudelijk als juridisch. Toch zijn de belangrijkste aanbevelingen volgens hem nauwelijks terug te vinden in het kabinetsplan. De vergunningverlening komt niet echt los, PAS-melders blijven in onzekerheid en generieke reductiepercentages dreigen regionale samenwerking te vervangen.
Het kabinet trekt tot 2035 twintig miljard euro uit. Daarna volgt jaarlijks nog eens 435 miljoen euro aan structurele uitgaven. Het plan bestaat uit vijf hoofdonderdelen. Nieuwe emissiedoelen moeten de huidige kritische depositiewaarde vervangen. Voor melkveehouders komen bedrijfsspecifieke emissienormen die gekoppeld zijn aan fosfaatrechten, terwijl intensieve veehouderijen vanaf 2027 met normen per dierplaats te maken krijgen. Daarnaast reserveert het kabinet ruim twee miljard euro voor aanpassingen aan stallen, voer en bedrijfsvoering.
Bijna drie miljard euro is bestemd voor vrijwillige bedrijfsbeƫindiging. Eerdere regelingen, zoals de LBV-plusregeling, kostten eveneens miljarden en leverden volgens eerdere onderzoeken nauwelijks aantoonbare natuurwinst op. Volgens De Heij dreigt productieve landbouwgrond plaats te maken voor gebieden met vlinders en korenbloemen, terwijl de wereldbevolking blijft groeien en landbouwgrond wereldwijd juist schaarser wordt. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor een domino-effect in de agrarische keten: minder boeren betekent minder werk voor loonwerkers, machinebouwers, voerleveranciers, transportbedrijven en voedselverwerkers. Daarmee komt volgens hem ook de leefbaarheid van het platteland onder druk te staan.
Rond ongeveer honderd stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden worden bovendien zogeheten Ć©Ć©nkilometerzones ingesteld. Dat raakt volgens de uitzending ruim 250.000 hectare landbouwgrond, ongeveer de helft van alle Nederlandse akkerbouwgrond of een kwart van het totale grasland. Binnen deze zones moeten boeren innoveren, extensiveren, verplaatsen of stoppen. Volgens De Heij blijft de gereedschapskist voor innovatie echter grotendeels leeg, omdat veel maatregelen juridisch onvoldoende zijn uitgewerkt.
Bijna de helft van het beschikbare budget gaat naar natuurherstel en uitbreiding, waaronder grootschalige vernatting. Agrarisch natuurbeheer groeit volgens de plannen van 130.000 naar 280.000 hectare. De Heij stelt dat veel bestaande natuurgebieden kampen met achterstallig beheer en historische verzuring. Volgens hem dreigen nieuwe vernatte gebieden bovendien op sommige plaatsen te veranderen in broedplaatsen voor muggen en knutten, terwijl ze tegelijkertijd minder toegankelijk worden voor omwonenden.
Een belangrijk kritiekpunt vormt volgens De Heij de manier waarop Nederland stikstof blijft berekenen. Hij spreekt van een “Sim City-werkelijkheid”, waarin het AERIUS-model bepaalt of vergunningen wel of niet worden afgegeven. Volgens hem blijven andere factoren die de natuur beĆÆnvloeden, zoals hydrologie, bodemkwaliteit en historische verzuring, daardoor onderbelicht. De rekenkundige ondergrens voor stikstofberekeningenwa, ar inmiddels meerdere wetenschappelijke rapporten over zijn verschenen, onder meer van TNO, wordt mogelijk pas eind 2027 ingevoerd. Volgens De Heij blijft de vergunningverlening zonder die ondergrens Ć©n zonder snelle legalisatie van PAS-melders vastzitten. Innovatie komt daardoor niet op gang, terwijl de uitstoot volgens hem juist sneller zou kunnen dalen.
Ook over het overleg met de sector klinkt stevige kritiek. Organisaties als Agractie, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) en Farmers Defence Force zaten niet aan tafel. Alleen LTO Nederland en de jonge boerenorganisatie namen deel aan de gesprekken. De minister benadrukt herhaaldelijk dat hij “samen met de boeren” aan het plan heeft gewerkt. Volgens de deelnemers aan de uitzending strookt die uitspraak niet met de manier waarop het overleg is verlopen.
Extra aandacht kreeg een bericht dat LTO-vertegenwoordiger Gerben Hardeman na afloop van de onderhandelingen samen met de minister een fles wijn zou hebben geopend om het bereikte akkoord te vieren. Hardeman bevestigde later dat dit inderdaad had plaatsgevonden. Binnen verschillende appgroepen van boeren leidde dat volgens de uitzending tot felle reacties.
Jeroen van Manen van de NMV omschreef de nieuwe stikstofbrief in Ć©Ć©n woord als “waardeloos”. Hij wees op de gevolgen voor duizenden melkveehouders die boven de norm van 2,6 GVE uitkomen en op bedrijven die binnen de nieuwe Ć©Ć©nkilometerzones liggen. Volgens hem is extra landbouwgrond nauwelijks beschikbaar of onbetaalbaar geworden en is verplaatsen zonder vergunning geen reĆ«le optie. De NMV roept haar achterban daarom op om woensdag massaal naar Den Haag te komen.
Tijdens de uitzending besteedt Zwagerman ook aandacht aan de emotionele kant van het dossier. Volgens haar voelen veel boeren zich in de steek gelaten, juist omdat velen de afgelopen jaren hebben geĆÆnvesteerd in innovatie en verduurzaming. Als voorbeeld noemt zij een varkenshouder die een nieuwe, diervriendelijkere stal met lagere emissies wil bouwen, maar daarvoor geen vergunning krijgt. Daardoor blijft de oude stal langer in gebruik en blijven zowel de uitstoot als de belasting voor de dieren bestaan.
Regelmatig wordt tijdens de uitzending teruggeblikt op de grote boerenprotesten van 2019 en 2022. Het beeld dat Nederland destijds wekenlang beheerste, lijkt opnieuw dichterbij te komen: omgekeerde vlaggen, ronkende trekkers en boeren die wederom koers zetten richting Den Haag. Ook wordt verwezen naar professor Han Lindeboom, die eerder kritiek uitte op de gekozen beleidsrichting. Volgens Zwagerman werd zijn recente technische briefing in de Tweede Kamer slechts door een deel van de Kamerleden bijgewoond.
Daarnaast krijgt de petitie Red het Platteland aandacht. Volgens Zwagerman nadert deze inmiddels de 40.000 handtekeningen. Zij roept niet alleen boeren, maar alle Nederlanders op om de petitie te steunen. Volgens haar raakt het stikstofbeleid niet alleen de landbouwsector, maar ook de leefbaarheid van dorpen, de voedselproductie en de economische structuur van grote delen van Nederland.
De centrale conclusie van De Heij is dat iedere maand uitstel de problemen verder vergroot. Volgens hem blijven de vergunningen vastzitten zolang geen rekenkundige ondergrens wordt ingevoerd, PAS-melders niet worden gelegaliseerd en gekozen wordt voor landelijke normen in plaats van een regionale aanpak. Hij omschrijft de Nederlandse landbouw als een complex adaptief systeem waarin iedere maatregel gevolgen heeft voor talloze andere schakels in de keten.
Woensdag zal blijken of het kabinet het stikstofdebat weet te sussen of dat Nederland opnieuw het beeld krijgt dat in 2019 en 2022 de wereld overging: duizenden boeren, kilometers trekkers en een platteland dat opnieuw van zich laat horen.ā
